W powszechnie obowiązujących przepisach nie uregulowano zasad postępowania na wypadek, gdy pracownik kwestionuje zgodność z prawem polecenia pracodawcy lub uzależnia jego wykonanie od otrzymania polecenia na piśmie. Poniżej odpowiadamy na pytania dotyczące takich sytuacji. Czy pracownik może go żądać zawsze, czy tylko w niektórych przypadkach? Czy warto wydawać niektóre polecenia na piśmie? Jak powinno być ono sformułowane? Czy można zmusić podwładnego do jego podpisania (że zapoznał się z treścią polecenia)?

Ogólne zasady

Wykonywanie poleceń przez pracownika jest jednym z jego podstawowych obowiązków. Ale polecenia, którym musi się podporządkować, mają spełniać następujące warunki:

- dotyczą pracy,

- nie są sprzeczne z rodzajem pracy określonym w umowie (wyjątki wskazano wyżej),

- nie są sprzeczne z powszechnie obowiązującym prawem – nie tylko prawem pracy, ale także cywilnym, administracyjnym oraz karnym (z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z 18 listopada 1999 r., OSNAPiUS 2001/7/225).

Pracownik może ponadto odmówić wykonania polecenia sprzecznego z przepisami bhp lub zagrażającego jego życiu lub zdrowiu. Przykładowo może powstrzymać się od wykonywania pracy we wskazanym przez pracodawcę pomieszczeniu, ale tylko wówczas, jeśli warunki pracy nie odpowiadają przepisom bhp lub stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla jego zdrowia lub życia (art. 210 § 1 k.p., wyrok z 19 stycznia 2000 r., I PKN 488/99, OSNAPiUS 2001/11/375).

Niewykonanie polecenia służbowego dotyczącego pracy, które jest zgodne z przepisami i rodzajem pracy, uzasadnia odpowiedzialność pracownika lub rozwiązanie umowy za wypowiedzeniem, a czasem nawet bez wypowiedzenia z winy podwładnego w trybie art. 52 § 1 pkt 1 k.p. (zob. wyrok SN z 9 września 2004 r., I PK 396/03, OSNP 2005/6/258).

Gdy odmowa wykonania polecenia jest przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę, sąd oceniający zasadność wypowiedzenia powinien zbadać słuszność tej odmowy (por. wyrok SN z 13 maja 1998 r., I PKN 108/98, OSNAPiUS 1999/10/337).

Autopromocja
FIRMA.RP.PL

Sprawdzona, pogłębiona i kompleksowa wiedza dla MŚP

CZYTAJ WIĘCEJ

Forma zwykle bez znaczenia

Przepisy k.p. nie przewidują obowiązku wydawania pisemnych poleceń pracownikom. Polecenie ustne jest więc tak samo ważne, jak pisemne. Od zasady ustnego wydawania poleceń istnieją nieliczne wyjątki dotyczące szczególnych grup zatrudnionych – m.in. pracowników korpusu służby cywilnej (art. 77 ust. 2 ustawy o służbie cywilnej), pracowników samorządowych (art. 25 ust. 2 ustawy o pracownikach samorządowych), urzędników państwowych (art. 18 ust. 2 ustawy o pracownikach urzędów państwowych), pracowników Państwowej Inspekcji Pracy (art. 46 ust. 2 ustawy o PIP). W przepisach dotyczących tych osób przewidziano, że jeżeli pracownik jest przekonany, że otrzymane polecenie jest niezgodne z prawem albo zawiera znamiona pomyłki, ma obowiązek na piśmie poinformować o tym przełożonego. W razie pisemnego potwierdzenia polecenia musi je wykonać, z wyjątkiem sytuacji, gdyby prowadziło to do popełnienia przestępstwa lub wykroczenia albo groziło niepowetowanymi stratami (w przypadku pracowników samorządowych i urzędników państwowych). Pozostali pracownicy nie mają prawa żądać potwierdzenia polecenia na piśmie.

Reakcja na żądanie

Co zrobić, gdy pracownik zażąda potwierdzenia polecenia na piśmie, a przełożony nie ma obowiązku go wydać? Może ponowić polecenie ustnie oraz poinformować podwładnego o negatywnych skutkach jego niewykonania. Jednocześnie powinien jednak przeanalizować słuszność polecenia. Może się okazać, że jest ono niewłaściwe, zwłaszcza gdy odmowa wykonania pochodzi od doświadczonej osoby.

Przełożony może też wydać polecenie na piśmie. W ten sposób zyskuje dowód na wypadek sporu sądowego, że wydał polecenia o określonej treści. Jednak pismo to stanowi dowód tylko wówczas, gdy przełożony wykaże, iż rzeczywiście je wydał. Taki dowód można uzyskać na dwa sposoby. Po pierwsze można sporządzić polecenie w dwóch egzemplarzach. Jeden wręcza się pracownikowi z prośbą, aby na drugim poświadczył jego otrzymanie. Na wypadek, gdyby odmówił podpisu, warto wręczać pisemne polecenie przy świadkach. Ich zeznania stanowią drugi dowód wydania pisemnego polecenia, jednak dokument ma wyższą wagę dowodową. Sąd może bowiem odmówić wiarygodności zeznaniom świadków, którymi będą pracownicy zaangażowanego w spór pracodawcy.

Dowód na korzyść pracownika

Jednocześnie należy zauważyć, że pisemne potwierdzenie może być też dowodem na korzyść pracownika, że jego zachowanie niezgodne z przepisami wynikało z wykonania polecenia służbowego. Wprawdzie wykonanie sprzecznego z prawem polecenia przełożonego może uzasadniać wypowiedzenie umowy o pracę (wyrok SN z 10 października 1997 r., I PKN 244/97, OSNAPiUS 1998/12/35; wyrok SA w Łodzi z 20.12.2012 r., I ACa 968/12, Legalis nr 734310), lecz jednocześnie nie można od podwładnego wymagać, aby w skomplikowanych sprawach był w stanie precyzyjnie określić granicę między poleceniem zgodnym z prawem a poleceniem bezprawnym (z uzasadnienia wyroku SN z 2 czerwca 1997 r., OSNAPiUS 1998/9/269). Korzystne dla pracownika jest też pisemne zwrócenie uwagi przełożonemu, iż polecenie jest niezgodne z przepisami prawa i prośba o potwierdzenie polecenia na piśmie (wyrok SA w Łodzi z 20 grudnia 2012 r., I ACa 968/12). -

Zasady w regulaminie pracy

Aby zapewnić jednolite zasady postępowania na wypadek podważania słuszności poleceń służbowych przez podwładnych, można je ustalić w regulaminie pracy. Warto wówczas wskazać, że wykonywanie poleceń służbowych jest podstawowym obowiązkiem pracowniczym. Wówczas w razie sporu podwładny nie może zasłaniać się brakiem wiedzy o skutkach niewykonania polecenia. Wprowadzenie takich rozwiązań może jednak skutkować zwiększeniem przypadków kwestionowania poleceń służbowych.

Autorka jest doktorem nauk prawnych