Mimo fatalnej demografii rząd nawet nie sprawdza, czy nowe ustawy mają na nią wpływ

– Związki partnerskie mogą być odpowiedzią na potrzebę stabilizacji, niezwykle ważną, która w połączeniu z innymi strategiami, które wprowadzamy, wsparciem takim, jak babciowe, budowaniem żłobków, polityką związaną z ochroną zdrowia, z rynkiem pracy, spowodują, że całość tych rozwiązań wpłynie na większą liczbę urodzeń – mówiła w Polsat News wiceminister rodziny, pracy i polityki społecznej Aleksandra Gajewska z KO. To jedna z wielu wypowiedzi polityków koalicji rządzącej, sugerujących, że związki partnerskie mogą wpływać na dzietność.

Czytaj więcej

W sądzie i w urzędzie

Rząd przyjął projekt ustawy o statusie osoby najbliższej w związku. Co zawiera?

Prawo do dziedziczenia i wspólnego rozliczania się oraz uzyskiwania informacji o stanie zdrowia -...

Projekt je wprowadzający przeszedł już przez prace w rządzie i trafił do Sejmu, choć pod zmienionym tytułem: „o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu”. Jednak, mimo zapowiedzi polityków koalicji, z gotowego projektu nie wynika, że po uchwaleniu może wpłynąć on na urodzenia. W jego ocenie skutków regulacji, podobnie zresztą jak w przypadku wielu innych ustaw, rząd nie pokusił się nawet o oszacowanie wpływu na demografię.

Eksperci alarmują, że kryzys dzietności może wprawić Polskę w poważne kłopoty

Ta ostatnia szoruje w Polsce po dnie. W 2024 r. współczynnik dzietności, czyli przeciętna liczba dzieci, które urodziłaby kobieta w ciągu okresu rozrodczego, wyniósł zaledwie 1,099, czyli połowę poziomu, który zapewniłby zastępowalność pokoleń. Jego utrzymanie na poziomie z 2024 r. spowodowałoby, że do końca wieku populacja Polski spadłaby do… 11,2 mln. Jak wynika z wielu analiz, obok depopulacji, która w największym stopniu dotknie prowincję, kolejnym problemem będzie starzenie się społeczeństwa, rujnujące systemy opieki zdrowotnej i emerytalnej. Jak wynika z najnowszej analizy ośrodka badawczego GRAPE, strukturalnego spowolnienia gospodarczego, spowodowanego załamaniem demografii, nie zdołają powstrzymać ani postęp technologiczny, ani masowa imigracja.

Czytaj więcej

Gospodarka

Polska straci 10 mln ludzi. „Łatwiej żyć w parze z psem niż z niemowlakiem”

Ludność Polski skurczy się do 28,4 mln osób już w 2060 r., pokazał w symulacji GUS. Tymczasem rod...

Wśród wielu zaleceń, które w tej sytuacji przedstawiają eksperci, jest obowiązkowe analizowanie wpływu powstających aktów prawnych na demografię. Piszą o tym m.in. Michał Kot i Bartosz Marczuk w książce „Jak uniknąć demograficznej katastrofy”: „proponujemy wprowadzenie w prawodawstwie zasady family mainstreaming – każdy nowy akt prawny musi zostać zaopiniowany pod kątem wpływu na budowanie kultury rodzinnej i demografię”. Problem w tym, że rząd już teraz mógłby to robić. Jednak się na to nie decyduje.

Chodzi o to, że do projektów prawnych obowiązkowo sporządzane są tzw. oceny skutków regulacji (OSR), w których szacuje się, m.in. jakie oczekiwane efekty przyniesie wprowadzenie nowych przepisów, na jakie podmioty będą oddziaływać i jakie będą ich koszty. Punkt dziesiąty rządowego druku nosi tytuł „wpływ na pozostałe obszary”, a wśród ośmiu kratek, w których można postawić krzyżyk, jedna zatytułowana jest „demografia”. Niżej zostawiono nawet pole do opisania tego wpływu. I rządowi legislatorzy nagminnie krzyżyka nie stawiają.

Legislatorzy nie szacują wpływu projektów ustaw na demografię

Przykłady? Projekt o statusie osoby najbliższej w związku, przyjęty w grudniu przez rząd, nie jest jedynym głośnym, w którym pominięto kwestię demografii. W ostatnich tygodniach szeroko dyskutowana jest reforma Państwowej Inspekcji Pracy, która miała umożliwić inspektorom zmianę umów cywilnoprawnych i B2B w stosunek pracy. Projekt przygotowało Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, jednak został niespodziewanie wstrzymany przez premiera Donalda Tuska i ma powstać jego nowa wersja. W dotychczasowej wersji projektu również nie zaznaczono kratki z napisem „demografia”. W innym miejscu OSR napisano oględnie: „stabilność zatrudnienia oraz dostęp do świadczeń rodzinnych może również mieć pozytywny wpływ na wzrost dzietności (TFR)”, dodając: „niemierzalne”.

O tym, że oba projekty mogłyby mieć wpływ na dzietność, mówią eksperci. Zdaniem Michała Kota, byłego dyrektora rządowego Instytutu Pokolenia i współautora książki „Jak uniknąć demograficznej katastrofy”, wprowadzenie umowy o wspólnym pożyciu mogłoby mieć negatywny wpływ na dzietność, bo – jak wynika z badań – środowiskiem najmocniej sprzyjającym posiadaniu dzieci jest małżeństwo. – Wprowadzenie możliwości zawierania związków, dających przywileje związane z małżeństwem, ale bez obowiązków z nim związanych, mogłoby osłabić skłonność do zawierania małżeństw. A ponieważ małżeństwa dają większe poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji, co jest istotnym elementem przy podejmowaniu decyzji o zostaniu rodzicem, mogłoby to mieć negatywny wpływ na liczbę urodzeń – ocenia. Dodaje, że pozytywny wpływ na demografię mogłaby mieć z kolei dobrze przemyślana reforma PIP, zwiększająca stabilność zatrudnienia młodych pracowników, co jest jednym z kluczowych aspektów sprzyjających posiadaniu dzieci.

– Trudno jednoznacznie ocenić, jak na demografię wpłynęłaby legalizacja związków partnerskich lub podobnej formuły pod inną nazwą – ocenia z kolei Mateusz Łakomy, autor książki „Demografia jest przyszłością”. – Gdyby związki partnerskie czerpały z zasobu osób w związkach nieformalnych, bez intencji zawarcia małżeństwa, efektem mogłoby być pewne zwiększenie poczucia stabilności i skłonności do powiększenia rodziny. Jeśli jednak związki partnerskie powodowałyby zniechęcenie do zawierania małżeństw albo rozmycie ich postrzegania, wpływ na demografię byłby raczej negatywny – mówi.

Jego zdaniem reforma PIP oddziaływałaby na dzietność w niewielkim stopniu. – Wśród najmłodszych pracowników umowy cywilnoprawne czy samozatrudnienie jako substytut etatu nie są częstym zjawiskiem. Większym problemem są umowy o pracę, ale na czas określony, a to nie one są głównym przedmiotem reformy – dodaje.

Czytaj więcej

Opinie Ekonomiczne

Prof. Chłoń-Domińczak: Dlaczego ekonomiści rozmawiają o demografii

Demografia staje się dziś głównym wyzwaniem dla Polski. Niska dzietność, słabe zdrowie społeczeńs...

Podobnie jak Michał Kot uważa jednak, że rządowi legislatorzy powinni oszacować wpływ obu projektów na demografię. Nie zrobili tego też w wielu innych przypadkach, nawet takich, które wydawałyby się oczywiste. Przykłady? Kratki z napisem „demografia” nie zaznaczono nawet w przypadku ustawy „Aktywny rodzic”, wprowadzającej tzw. babciowe czy w nieuchwalonym projekcie o „kredycie mieszkaniowym #naStart”, czyli o tzw. kredycie 0 proc., który miał w założeniu poprawić dostęp młodych ludzi do mieszkań.

Czy rząd bagatelizuje kryzys demograficzny?

Skąd taka indolencja urzędników? – Demografia jest często pomijana w ocenie skutków regulacji, bo urzędnicy nie dostrzegają swojego wpływu na nią. Dlatego zamiast pytać w OSR ogólnie o demografię, ta kategoria powinna zostać rozbita na podpunkty. I nie chodzi tu tylko o kwestie finansowe, mieszkaniowe i związane z instytucjonalną opieką nad dziećmi, ale też o takie zagadnienia, jak prestiż rodzicielstwa czy umiejętność budowania relacji przez młodych ludzi – mówi Michał Kot.