Wyrok zapadł w odpowiedzi na pytanie prejudycjalne Sądu Rejonowego w Słupsku, który rozpatrywał sprawę trzech nieletnich oskarżonych o włamanie i zdemolowanie nieczynnego ośrodka wypoczynkowego. W trakcie procesu wyszło na jaw, że zostali oni przesłuchani przez policję pod nieobecność adwokata. Co więcej, przed pierwszym przesłuchaniem ani oni, ani ich rodzice, nie zostali poinformowani o przysługujących im prawach. Z tego powodu, adwokaci wyznaczeni przez sąd z urzędu wnosili o wyłączenie z akt dowodów zebranych podczas przesłuchania wykonanego pod nieobecność obrońców.
Przesłuchanie nieletniego tylko w obecności adwokata
Rozpoznający sprawę Sąd Rejonowy w Słupsku powziął wątpliwość co do zgodności przepisów procedury karnej z dyrektywą nr 2016/800 w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym.
W wydanym w czwartek orzeczeniu TSUE stwierdził, że przepisy dyrektywy stoją na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które:
- nie przewiduje, by dzieci będące podejrzanymi lub oskarżonymi korzystały z pomocy adwokata przed ich przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania, lub organ sądowy (i to najpóźniej przed ich pierwszym przesłuchaniem);
- pozwala na przesłuchanie tych dzieci w charakterze podejrzanych pod nieobecność takiego adwokata przy przesłuchaniu.
Czytaj więcej
Nie powinniśmy dłużej lekceważyć swoich międzynarodowych i unijnych zobowiązań do ochrony praw osób podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karny...
Jak podkreślił Trybunał w przeciwieństwie do przepisów dotyczących podejrzanych lub oskarżonych niebędących dziećmi, w odniesieniu do dzieci dyrektywa 2016/800 nie przewiduje możliwości zrzeczenia się przez nie przysługującego im prawa do korzystania z pomocy adwokata.
Co więcej, odpowiadając na kolejne pytania słupskiego sądu TSUE uznał za niezgodne z dyrektywą przepisy, które przewidują, że prawo do pomocy adwokata wyznaczonego z urzędu ustaje automatycznie w odniesieniu do osób, które w momencie objęcia postępowaniem karnym były dziećmi, ale następnie ukończyły 18 lat.
W ocenie Trybunału prawa te powinny nadal przysługiwać, gdy jest to właściwe w świetle wszelkich okoliczności danej sprawy, w tym ze względu na stopień dojrzałości oraz konieczność szczególnego traktowania młodych osób.
Trybunał podkreślił, że małoletnich należy poinformować o przysługujących im prawach procesowych możliwie najszybciej, najpóźniej przed ich pierwszym przesłuchaniem. Informacje te powinny być przekazywane w prosty i przystępny sposób, dostosowany do ich szczególnych potrzeb. Standardowy dokument, przeznaczony dla dorosłych, nie spełnia tych wymogów.
Sąd zdecyduje o uznaniu dowodów za legalne
Co ciekawe, choć TSUE jednoznacznie stwierdził, że nieletnim przysługuje prawo do obrońcy najpóźniej od momentu pierwszego przesłuchania, to jednocześnie nie uznał, że dowody zdobyte z pogwałceniem tego wywodu automatycznie należy uznać za niedopuszczalne.
Czytaj więcej
Prawa małoletniego w postępowaniu o niealimentację nie musi wykonywać kurator.
Prawo UE nie zobowiązuje państw członkowskich do ustanowienia możliwości uznania takich dowodów przez sąd krajowy za niedopuszczalne. Sąd powinien jednak sprawdzić przestrzeganie omawianych praw (w tym do obrońcy) i wyciągnąć wszelkie konsekwencje wynikające z ich naruszenia, w szczególności w odniesieniu do wartości dowodowej rozpatrywanych dowodów.
Wyrok z 5 września 2024, sygn. akt. C-603/22
