fbTrack
REKLAMA
REKLAMA

Lekarze i pielęgniarki

Przedsiębiorcy medyczni muszą znać zasady interwencji medycznych

123RF
Przedsiębiorcy medyczni i prowadzący różne placówki ochrony zdrowia muszą pamiętać, że leczenie bez zgody pacjenta jest działaniem bezprawnym. Przeprowadzenie badania lub udzielenie świadczenia zdrowotnego bez uzyskania stosownej zgody może narazić lekarza na odpowiedzialność karną oraz dyscyplinarną.

Lekarz nie może udzielać świadczeń zdrowotnych bez zgody pacjenta. By zgoda była ważna, musi spełniać szereg warunków określonych w art. 32 ustawy z 5 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza i lekarza dentysty (DzU z 1997 r. nr 28 poz. 152; ustawa o zawodzie lekarza).

Przykładowo, zgodnie z ust. 2 tego artykułu, jeżeli pacjent jest małoletni, do udzielania świadczeń zdrowotnych lub przeprowadzenia badania wymagana jest zgoda jego przedstawiciela ustawowego. Podobna zgoda przedstawiciela ustawowego jest wymagana w przypadku osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej, choć w praktyce uzyskanie zgód w przypadku osób ubezwłasnowolnionych stwarza pewne problemy. Przeprowadzenie badania lub udzielenie świadczenia zdrowotnego bez uzyskania stosownej zgody może narazić lekarza na odpowiedzialność karną oraz dyscyplinarną.

Prawo pacjenta

Prawo pacjenta do wyrażania zgody na udzielenie mu świadczeń zdrowotnych wywodzi się z art. 41 Konstytucji, który każdemu gwarantuje nietykalność osobistą, a wynika wprost z ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (DzU z 2016 r., poz. 186; ustawa o prawach pacjenta). Zgodnie z art. 16 ustawy o prawach pacjenta, pacjent ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody.

Oświadczenie woli

Zgoda pacjenta jest szczególną formą oświadczenia woli, dlatego dla jego ważności i skuteczności musi ono spełniać ogólne wymagania przewidziane w ustawie o zawodzie lekarza. Osoba, która udziela zgody musi być przede wszystkim uprawniona do jej wyrażenia, a czynność będąca jej przedmiotem nie może się sprzeciwiać ustawie lub zasadom współżycia społecznego. Ponadto zgoda powinna być wyrażona w przewidzianej prawem formie.

Zgody pacjenta wymagają cztery grupy interwencji medycznych. Ustawa o zawodzie lekarza wskazuje, że są to:

- badania,

- inne świadczenia zdrowotne,

- zabiegi operacyjne oraz

- zastosowanie metod leczenia lub diagnostyki stwarzających podwyższone ryzyko dla pacjenta.

Dwie pierwsze zgody mogą być udzielone ustnie, a dwie ostatnie wymagają formy pisemnej. Lekarz może wykonać te czynności wyłącznie po uzyskaniu zgody pacjenta. Przed jej uzyskaniem lekarz powinien udzielić pacjentowi informacji w zakresie określonym w art. 16 i 9 ustawy o prawach pacjenta, czyli w przystępny sposób przekazać informacje o stanie jego zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz o rokowaniach co do wyleczenia. Udzielenie przez lekarza świadczeń zdrowotnych bez zgody pacjenta stanowi bezprawne działanie, naruszające dobra osobiste pacjenta, a lekarza naraża na odpowiedzialność karną, cywilną i dyscyplinarną.

Zgoda świadoma

Jak przewiduje art. 5 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Godności Istoty Ludzkiej z 19 listopada 1996 roku, zgoda pacjenta na świadczenia zdrowotne nie może być zgodą dorozumianą. Musi być zgodą świadomą i swobodną, wyrażoną po uzyskaniu informacji o celu i naturze interwencji oraz ryzyku, jakim interwencja jest obarczona. Uzyskanie zgody bez wyjaśnienia ryzyka i skutków interwencji medycznej, powoduje iż taka zgoda może zostać uznana za zgodę wadliwą, nawet jeśli lekarz udzielający świadczenia działał zgodnie z zasadami sztuki lekarskiej.

Jak zostało wskazane w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 31 marca 2006 roku, sygn. akt. I ACa 973/05, zabieg medyczny wykonany bez zgody pacjenta jest bezprawny nawet wówczas, gdy lekarz działał zgodnie z zasadami sztuki lekarskiej. Co więcej, to na lekarzu spoczywa ciężar udowodnienia, że udzielił informacji, które stanowiły podstawę zgody pacjenta na dokonanie czynności medycznych lub na odmowę zgody. Z kolei Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 maja 2012 roku o sygn. akt III CSK 227/11 wskazał, iż sama aprobata pacjenta dla dokonania zabiegu, uzyskana w sytuacji braku udzielenia mu przystępnej informacji, nie może być traktowana jako zgoda w rozumieniu art. 32 i 34 ustawy o zawodzie lekarza.

Kto jest uprawniony do wyrażenia zgody

Generalną zasadą jest, że zgoda jest odbierana bezpośrednio od pacjenta. Ustawodawca przewidział jednak pewne wyjątki w przypadku, gdy pacjent jest małoletni lub niezdolny do świadomego wyrażenia zgody, ubezwłasnowolniony częściowo albo całkowicie.

Osoba małoletnia

Uznaje się, że osoba małoletnia (zasadniczo do ukończenia 18 lat) nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, a więc także do wyrażenia zgody na leczenie. W konsekwencji wymagana jest zgoda jego przedstawiciela ustawowego, a gdy takiego przedstawiciela ustawowego nie ma lub porozumienie się z nim jest niemożliwe – konieczne jest zezwolenie sądu opiekuńczego. Jednak jeśli małoletni ukończył 16 rok życia, konieczne jest uzyskanie zgody zarówno jego przedstawiciela ustawowego jak i samego małoletniego.

Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona

W przypadku osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej prawo do wyrażenia zgody na zabieg lub leczenie ma jedynie przedstawiciel ustawowy tej osoby. Jeśli nie ma przedstawiciela ustawowego, takiej zgody może udzielić opiekun faktyczny. Należy jednak zwrócić uwagę, że lekarz ma ustawowy obowiązek odebrania od osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej zgody na przeprowadzenie badania lub innych świadczeń zdrowotnych, jeśli osoba ta jest w stanie z rozeznaniem wyrazić swoją opinię, przy czym ustawa nie precyzuje, czym charakteryzuje się ten stan. Z brzmienia przepisu wynika jedynie, że dysponowanie dostatecznym rozeznaniem w konkretnych okolicznościach będzie podlegało ocenie osoby udzielającej świadczenia. W sytuacji, gdy przedstawiciel ustawowy lub opiekun faktyczny nie wyrażą zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego, konieczne będzie uzyskanie zezwolenia sądu opiekuńczego.

Osoba częściowo ubezwłasnowolniona

W przepisach dotyczących osób częściowo ubezwłasnowolnionych występują pewne niejasności. Co do zasady, osoba częściowo ubezwłasnowolniona ma prawo do wyrażenia zgody na przeprowadzenie interwencji medycznej (dotyczy to również wykonania zabiegu operacyjnego, a także zastosowania metody leczenia lub diagnostyki stwarzającej podwyższone ryzyko), co wynika z art. 17 ust. 2 ustawy o prawach pacjenta. Z kolei według art. 34 ust. 3 ustawy o zawodzie lekarza na lekarzu spoczywa obowiązek odebrania zgody od przedstawiciela ustawowego, a gdy porozumienie się z nim jest niemożliwe – uzyskania zezwolenia sądu opiekuńczego. Przedstawione rozwiązania stoją we wzajemnej sprzeczności. Z jednej strony pacjent ma prawo do wyrażenia zgody, a z drugiej lekarz nie jest uprawniony do jej przyjęcia ze względu na obowiązek uzyskania zgody od przedstawiciela ustawowego częściowo ubezwłasnowolnionego pacjenta. Obecny kształt tej regulacji wymaga więc interwencji ustawodawcy.

Sytuacje nagłe

Ustawodawca zastrzegł, że jeśli uzyskanie zgody przedstawiciela ustawowego bądź właściwego sądu opiekuńczego będzie powodowało zwłokę, która groziłaby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia, lekarz może zastosować zabieg operacyjny albo zastosować metodę leczenia lub diagnostyki stwarzającą podwyższone ryzyko dla pacjenta, po zasięgnięciu opinii drugiego lekarza, w miarę możliwości tej samej specjalności. O wykonywanych czynnościach lekarz musi jednak niezwłocznie powiadomić przedstawiciela ustawowego, opiekuna faktycznego lub sąd opiekuńczy.

Zdaniem autorki

Sankcje karne - Klara Święs, prawnik w kancelarii Chajec, Don-Siemion & Żyto

Warto pamiętać, że leczenie bez zgody pacjenta jest działaniem bezprawnym. Art. 192 Kodeksu karnego stanowi, iż ten kto wykonuje zabieg leczniczy bez zgody pacjenta, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Przeprowadzenie interwencji medycznej bez zgody pacjenta może ponadto spowodować pociągnięcie lekarza do odpowiedzialności cywilnej w związku z naruszeniem dóbr osobistych pacjenta na podstawie art. 23–24 Kodeksu cywilnego oraz dyscyplinarnej – w związku z art. 32–35 ustawy o zawodzie lekarza na podstawie art. 53 ustawy z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich (DzU z 2009 r. nr 219 poz. 1708). Lekarze powinni więc ze szczególną ostrożnością podchodzić do przyjmowania zgód od pacjentów, w szczególności pacjentów ubezwłasnowolnionych.

Źródło: Rzeczpospolita
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
NAJNOWSZE Z RP.PL
REKLAMA
REKLAMA