Historia traktatów START. Jak USA i Rosja redukowały arsenały atomowe

Kilkadziesiąt lat zimnej wojny – od 1947 do 1991 r. – musiało upłynąć, by dwa mocarstwa posiadające największe arsenały broni nuklearnej, podpisały traktat o redukcji tych środków.

Jeszcze w czasie trwania zimnej wojny, w 1972 r., podjęto próbę redukcji uzbrojenia  – prezydent USA Richard Nixon i ówczesny przywódca Związku Radzieckiego Leonid Breżniew podpisali w Moskwie układ SALT I (Strategic Arms Limitation Treaty). Ograniczył on liczbę baz obrony przeciwrakietowej do dwóch (później, protokołem z 1974 r., do jednej) dla każdej ze stron, z limitem 100 wyrzutni rakiet przechwytujących w każdej bazie. SALT I nie dotyczył jednak ograniczenia liczby głowic nuklearnych, co stronom pozwoliło na dalszy wzrost potencjału. 

Układy START – początki redukcji arsenałów po zimnej wojnie

Traktat START I (Strategic Arms Reduction Treaty) był efektem końcowej fazy zimnej wojny i prób ograniczenia arsenałów nuklearnych USA i chylącego się ku upadkowi ZSRR. Po rozpoczętych w 1982 r. w Genewie negocjacjach, podpisali go w 1991 r., jeszcze przed rozpadem Związku Radzieckiego,  prezydent USA George H.W. Bush oraz ówczesny pierwszy sekretarz KPZR Michaił Gorbaczow.

Po rozpadzie Związku Radzieckiego układ ratyfikowały – w 1994 r. – Rosja, Białoruś, Ukraina i Kazachstan. To wtedy Ukraina, w której posiadaniu był wówczas trzeci co do wielkości na świecie arsenał nuklearny, zgodziła się go pozbyć w zamian za gwarancje bezpieczeństwa, zawarte w Memorandum Budapeszteńskim podpisanym w 1994 r. przez Stany Zjednoczone, Rosję i Wielką Brytanię.

Głównym celem START I było znaczące ograniczenie strategicznych pocisków ofensywnych: do 6000 głowic nuklearnych i 1600 wyrzutni międzykontynentalnych pocisków balistycznych (ICBM) oraz bombowców przez każdą ze stron, co doprowadziło do redukcji arsenałów atomowych USA i Rosji o ok. 80 proc. do 2001 roku. Traktat wprowadzał też rygorystyczny mechanizm wzajemnych kontroli i inspekcji arsenałów nuklearnych, mający na celu zapewnienie przejrzystości i stabilności strategicznej.

Czytaj więcej

Globalne Interesy

„Złota kopuła” Trumpa nabiera kształtów. Tak kosztownego systemu obrony jeszcze nie było

Gigantyczny system obrony antyrakietowej ma chronić terytorium USA i jest niezwykłym wyzwaniem te...

W 1993 r. podpisano kolejny traktat – START II. Zakładał likwidację międzykontynentalnych rakiet balistycznych (ICBM) z głowicami wieloczłonowymi (MIRV) i redukcję liczby głowic do 3000–3500 do 2003 r.. Układ został ratyfikowany przez Senat USA w 1996 r., ale Duma Państwowa Federacji Rosyjskiej zwlekała z ratyfikacją i ostatecznie odmówiła tego (w odpowiedzi m.in. na rozszerzenie NATO), co sprawiło, że traktat nigdy nie wszedł w życie.

Problemy z podpisaniem traktatu START II powodowały, że niejako „po drodze”  George W. Bush i Władimir Putin podpisali w 2002 r. nowy układ - SORT (Strategic Offensive Reductions Treaty), który USA ratyfikowały w 2003, ale Rosja opóźniła ratyfikację w związku z kryzysem irackim.

Traktat INF – wcześniejszy symbol końca zimnej wojny

W kontekście START często wspomina się także o traktacie INF (Intermediate-Range Nuclear Forces Treaty), podpisanym w 1987 r. przez USA i ZSRR. Był to przełomowy układ, który nie tylko ograniczał, lecz całkowicie eliminował lądowe rakiety średniego i pośredniego zasięgu w Europie. INF uznawano za jeden z najważniejszych symboli odprężenia końca zimnej wojny, ponieważ doprowadził do zniszczenia całej kategorii broni jądrowej.

Traktat przestał obowiązywać w 2019 r. po wzajemnych oskarżeniach o jego naruszanie. Jego upadek oznaczał powrót możliwości rozmieszczania rakiet średniego zasięgu w Europie i Azji, co zwiększyło napięcia strategiczne oraz podważyło wcześniejszy system kontroli zbrojeń.

Arsenał jądrowy na świecie

Foto: PAP

Nowy START. Ostatni filar kontroli zbrojeń

Traktat START I wygasł w grudniu 2009 r..  Nowy START podpisali 8 kwietnia 2010 roku w Pradze Barack Obama i ówczesny prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew. Nowy START wszedł w życie 5 lutego 2011 r.  po ratyfikacjach; przedłużono go w 2021 do 5 lutego 2026 r.

Każda ze stron zobowiązała się do posiadania maksymalnie 1 550 głowic nuklearnych rozmieszczonych w międzykontynentalnych pociskach balistycznych (ICBM), pociskach balistycznych wystrzeliwanych z okrętów podwodnych (SLBM) oraz ciężkich bombowcach. Łączna liczba rozmieszczonych i nierozmieszczonych wyrzutni ICBM, SLBM oraz ciężkich bombowców została ograniczona do 800, z czego rozmieszczonych (operacyjnie gotowych do użycia w ramach sił strategicznych) może być maksymalnie 700.

Układ wygasa 5 lutego 2026 r. i – zgodnie z zapisami – nie może zostać ponownie formalnie przedłużony. W związku z tym,że Rosja i USA nie wynegocjowały nowego układu, po raz pierwszy od ponad pół wieku największe arsenały nuklearne świata mogą funkcjonować bez prawnie wiążących ograniczeń. 

Czytaj więcej

Dyplomacja

Rosja wypowiada USA umowę. Chodzi o pluton na 17 tys. bomb atomowych

Rosyjska Duma zatwierdziła wypowiedzenie przez Rosję Porozumienia o zarządzaniu i likwidacji plut...

Jak przebiegało wygaszanie Nowego STARTU

W 2022 r., po napaści Rosji na Ukrainę, Moskwa przestała przestrzegać umowy o redukcji strategicznych pocisków jądrowych Nowy START. Rosjanie nie tylko przestali wpuszczać amerykańskich inspektorów na kontrole, ale także nie zbierała się dwustronna komisja, która miała czuwać nad przestrzeganiem wypełniania zobowiązań przez Rosję i USA.

W lutym 2023 r. wiceszef rosyjskiego MSZ Siergiej Riabkow zapowiedział, że  Rosja nie będzie respektować swoich zobowiązań w ramach układu Nowy START, dopóki Ameryka nie zaniecha „niezwykle wrogiej polityki” wobec Moskwy. Sprecyzował, że chodzi o dostawy dla Ukrainy nowoczesnej broni, szkolenie ukraińskich wojsk, przekazywanie władzom w Kijowie danych wywiadowczych o ruchach rosyjskich wojsk.

W tym samym miesiącu rosyjska Duma przyjęła ustawę zawieszającą udział Rosji w traktacie START.

Czytaj więcej

Konflikty zbrojne

Gen. Stanisław Koziej o wznowieniu testów broni atomowej przez USA: Władimir Putin przegra ten wyścig

Władimir Putin bardzo dużo ryzykuje, Rosja znalazła się w tej obecnej, drugiej zimnej wojnie tam,...

Donald Trump o Nowym STARCIE: Jak wygaśnie, to wygaśnie

We wrześniu 2025 r. Putin ogłosił, że Rosja gotowa jest nadal przestrzegać w ciągu jednego roku głównych ilościowych ograniczeń traktatu Nowy START, o ile Stany Zjednoczone zrobią to samo.  Zapytany 5 października przez reportera, co sądzi o propozycji Putina, Trump odpowiedział, że „brzmi to jak dobry pomysł”, ale Biały Dom formalnie nie odpowiedział na ofertę Kremla.

Miesiąc później, wracając z Chin, gdzie po raz pierwszy od sześciu lat spotkał się z Xi Jinpingiem, Donald Trump przyznał, że denuklearyzacja byłaby „czymś wspaniałym”, ale potwierdził jednocześnie decyzję o wznowieniu testów nuklearnych po 30 latach.  

Wydaje się, że prezydent USA zajmuje coraz bardziej obojętne stanowisko wobec zbliżającego się terminu wygaśnięcia Nowego STARTU.

–  Jak wygaśnie, to wygaśnie. Po prostu zawrzemy lepsze porozumienie – powiedział w obszernym wywiadzie dla „The New York Times” opublikowanym 8 stycznia.  Ta wypowiedź stoi w sprzeczności ze słowami prezydenta USA z lipca, gdy mówił: - Zaczynamy nad tym pracować… To poważny problem dla świata.

Koniec Nowego STARTU. Co dalej?

„Od objęcia urzędu w styczniu ubiegłego roku administracja Donalda Trumpa nie przedstawiła ani strategii negocjowania nowego porozumienia o kontroli zbrojeń nuklearnych z Rosją, ani sposobu, w jaki wciągnie Chiny w rozmowy na temat redukcji ryzyka nuklearnego lub kontroli zbrojeń” – zauważa portal Armscontrol, oficjalny portal internetowy Stowarzyszenia Kontroli Zbrojeń (ACA), bezpartyjnej organizacji z siedzibą w Waszyngtonie, założonej w 1971 r. w celu promowania społecznego zrozumienia i poparcia dla skutecznej polityki kontroli zbrojeń.

Krytyczny wobec administracji Donalda Trumpa dziennik „The New York Times” piórem W.J. Hennigana zauważa, że „jedyne, co jest bardziej niepokojące niż brak zainteresowania tą sprawą wśród naszych wybranych urzędników, jest rosnąca presja na administrację Trumpa – zarówno ze strony rządu, jak i spoza niego – aby zwiększyła zapasy broni jądrowej, a nie je zmniejszała”.

Czytaj więcej

Konflikty zbrojne

Broń, która skłoniła Trumpa do zerwania układu z Rosją. Putin użył jej na Ukrainie

Rosja zaczęła używać do ataków na Ukrainę pocisku manewrującego 9M729, którego tajne opracowanie...

Publicysta zauważa, że wbrew początkowym deklaracjom o gotowości do redukcji liczby broni jądrowej na świecie, po powrocie do Białego Domu Donald Trump zredukował liczbę dyplomatów pracujących nad teką nuklearną w Departamencie Stanu i wydał polecenie wznowienia prób nuklearnych. 

Ponadto w Stanach Zjednoczonych coraz częściej analizuje się możliwość zwiększenia liczby głowic na istniejących rakietach międzykontynentalnych poprzez zastosowanie technologii MIRV, pozwalającej jednej rakiecie przenosić kilka ładunków kierowanych na różne cele. USA zrezygnowały z takich konfiguracji w 2014 r. częściowo właśnie ze względu na zobowiązania traktatowe. Bez Nowego START powrót do tego rozwiązania staje się realny.