Postulat zwiększenia roli i udziału czynnika obywatelskiego w wymiarze sprawiedliwości jest podnoszony w debacie publicznej od lat. Poddanie pracy sądów większej kontroli społecznej sprzyja wzmocnieniu praw obywateli.
Udział obywateli w wymiarze sprawiedliwości jest zapisany w art. 182 Konstytucji RP i ściśle związany z treścią art. 4 ust. 1 Konstytucji. Przejawia się w działającej instytucji ławników oraz w propozycjach ustanowienia sędziów pokoju, którzy mają usprawnić pracę sądów oraz wzmocnić czynnik obywatelski w wymiarze sprawiedliwości. To również sposób na ściślejszy kontakt sądów i sędziów z opinią publiczną, a także na lepsze informowanie i edukowanie społeczeństwa.
Ze względu na znaczenie udziału obywateli w rozstrzyganiu spraw sądowych Krajowa Rada Sądownictwa zorganizowała w czwartek konferencję naukową „Ławnik, sędzia pokoju, ława przysięgłych – społeczeństwo w wymiarze sprawiedliwości”. Wielu dyskutantów uznało udział czynnika społecznego w wymiarze sprawiedliwości wręcz za konieczny.
– Sądy, a zwłaszcza sądy powszechne, są krytykowane za nadmierny formalizm i przewlekłość postępowania. A niekiedy również za orzekanie wbrew społecznemu poczuciu sprawiedliwości albo regułom zdrowego rozsądku – padały głosy.
Obecni ławnicy domagają się poprawy swojego statusu. Dziś czują się wyrugowani z wymiaru sprawiedliwości, narzekają na zbyt niskie diety. Pojawił się nawet pomysł, że skoro ich dotychczasowa forma powołania budzi wątpliwości, to być może powinni być powoływani w wyborach powszechnych.
