Prawo łaski w polskim prawie

Prawo łaski (ułaskawienie) polega na darowaniu lub złagodzeniu osobie prawomocnie skazanej za popełnienie przestępstwa lub wykroczenia wyrokiem sądu karnego całości lub części wymierzonej represji karnej (kar i innych sankcji). Nie powoduje to jednak zatarcia skazania (stosuje się tu ogólne reguły przewidziane w rozdziale XII k.k.), a wyrok uznający winę sprawcy oddziałuje na inne postępowania, np. ma znaczenie przy dochodzeniu roszczeń na drodze cywilnej, czy dopuszczalności sprawowania mandatu posła lub senatora.

Publikacja: 12.01.2024 09:50

Prawo łaski w polskim prawie

Foto: Fotorzepa/ Jerzy Dudek

W doktrynie prawa karnego występuje spór, czy jest możliwe zastosowanie prawa łaski przed uprawomocnieniem się wyroku skazującego sprawcę (tzw. abolicja indywidualna), jednak przeważa pogląd temu przeciwny. Ten ostatni został przekonująco potwierdzony w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dn. 31 maja 2017 r. (sygn. I KZP 4/17). Odmienne stanowisko zajął Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dn. 17 lipca 2018 r., z odrębnym jednak zdaniem jednego z orzekających sędziów (sygn. K 9/17).

Prawo łaski w Konstytucji

Wyłącznym, samodzielnym dysponentem ułaskawienia jest Prezydent RP, z mocy art.139 i art.144 ust.3 pkt 18, Konstytucji. Czyli tylko ten organ może dokonać ułaskawienia skazanego (z wyjątkiem skazanych przez Trybunał Stanu, gdzie ułaskawienie Konstytucja wyklucza w ogóle). Są to jedyne przepisy konstytucyjne dotyczące wprost prawa łaski.

Istnieją dwa tryby ułaskawienia. Pierwszy z nich jednak – nazwijmy go „natychmiastowym” – wynika, jak wskazują niektórzy komentatorzy, z czym należy się zgodzić, jedynie z przyjętego zwyczaju, praktyki (określenie skali tej praktyki u kolejnych Prezydentów RP od 1989 r,. wymagałoby zbadania). Nie jest on bowiem nigdzie w istocie uregulowany, poza bardzo ogólna normą konstytucyjną. Prezydent RP wydaje, po prostu, odpowiedni akt urzędowy ułaskawienia, który doręcza właściwemu sądowi, a ten jest nim związany, wydając następnie stosowne decyzje co do sankcji karnych, które uległy darowaniu, czy złagodzeniu (np. zarządza niezwłoczne zwolnienie skazanego z aresztu śledczego, czy zakładu karnego).

Ułaskawienie w Kodeksie postępowania karnego

Drugi tryb ułaskawienia, „kodeksowy”, jest dość szczegółowo uregulowany w rozdziale 59 kodeksu postępowania karnego (art.560-568). Jakkolwiek zawsze wiele zależy od woli ludzkiej i sprawności instytucji, to jest on znacznie dłuższy i zabiera co najmniej kilka tygodni, choć z reguły jest wielomiesięczny. Tryb ten inicjowany jest na wniosek, nieco upraszczając, skazanego, jego obrońcy lub osób najbliższych dla niego. Postępowania ułaskawieniowe w tym trybie może z urzędu wszcząć także Prokurator Generalny, a wszczyna na polecenie Prezydenta RP. Tryb ten wymaga zaopiniowania co zasadności ułaskawienia przez sądy I i II instancji, które orzekały w sprawie (lub tylko przez ten pierwszy, gdy skazany nie zaskarżył wyroku do sądu odwoławczego), a następnie przez Prokuratora Generalnego. Ważnym jest w trybie „kodeksowym”, że negatywna opinia sądu pierwszej instancji (jeżeli orzekał w sprawie tylko ten sąd), albo negatywne opinie tego sądu i sądu odwoławczego zamykają drogę do ułaskawienia.

W trybie „kodeksowym”, uznając, że szczególnie ważne powody przemawiają za ułaskawieniem, zwłaszcza gdy uzasadnia to krótki okres pozostałej do odbycia kary, sąd wydający opinię albo Prokurator Generalny mogą wstrzymać wykonanie kary lub zarządzić przerwę w jej wykonaniu do czasu ukończenia postępowania o ułaskawienie. Zatem, jeśli skazany przebywa w więzieniu, to może je opuścić na czas do rozstrzygnięcia w przedmiocie ułaskawienia, o ile sąd lub Prokurator Generalny tak zdecydują.

Prezydent na dwa tryby ułaskawienia do wyboru

Zatem Prezydent RP może skorzystać z jednego tych trybów. Logicznie rzecz biorąc, tryb „natychmiastowy” winien zastosować, jeżeli z określonych powodów uznaje konieczność zastosowania aktu łaski bez zbędnej zwłoki. Natomiast tryb „kodeksowy” jeżeli zależy mu na szerszej, urzędowej, formalnej konsultacji zasadności ułaskawienia. Zastrzec przy tym należy, że jeżeli Prezydent zdecyduje się na ten drugi tryb, a sąd lub sądy wydadzą opinie negatywne, stopując ułaskawienie w tej procedurze, to Prezydent i tak może wówczas zastosować owo ułaskawienie bezzwłoczne, gdyż trudno dostrzec istnienie zakazu dla takiej decyzji.

Warto też pamiętać, że zgodnie z art.529 k.p.k. zastosowanie prawa łaski nie zamyka drogi do wniesienia kasacji od wyroku skazującego, przynajmniej na korzyść skazanego. Może więc choćby on sam domagać się od Sądu Najwyższego, skontrolowania, na zasadach ogólnych dotyczących składania skargi kasacyjnej, czy niezależnie od udzielonej mu post factum łaski przez Prezydenta, do prawomocnego uznania jego winy doszło zgodnie z regułami prawa. Nie można więc wykluczyć nawet i takiej sytuacji, że osoba objęta ułaskawieniem następnie zostanie uniewinniona przez Izbę Karną Sądu Najwyższego.

dr Michał GABRIEL – WĘGLOWSKI, prokurator Prokuratury Regionalnej w Gdańsku

Czytaj więcej

Prezydent wraca do prawa łaski

W doktrynie prawa karnego występuje spór, czy jest możliwe zastosowanie prawa łaski przed uprawomocnieniem się wyroku skazującego sprawcę (tzw. abolicja indywidualna), jednak przeważa pogląd temu przeciwny. Ten ostatni został przekonująco potwierdzony w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dn. 31 maja 2017 r. (sygn. I KZP 4/17). Odmienne stanowisko zajął Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dn. 17 lipca 2018 r., z odrębnym jednak zdaniem jednego z orzekających sędziów (sygn. K 9/17).

Pozostało 90% artykułu
2 / 3
artykułów
Czytaj dalej. Subskrybuj
Spadki i darowizny
Poświadczenie nabycia spadku u notariusza: koszty i zalety
Prawo w Firmie
Trudny państwowy egzamin zakończony. Zdało tylko 6 osób
Podatki
Składka zdrowotna na ryczałcie bez ograniczeń. Rząd zdradza szczegóły
Ustrój i kompetencje
Kiedy można wyłączyć grunty z produkcji rolnej
Sądy i trybunały
Reforma TK w Sejmie. Możliwe zmiany w planie Bodnara