Od czego liczyć zachowek? Jest ważny wyrok Sądu Najwyższego

Dość łatwo można określić jaki procent spadku wynosi należny zachowek, ale trudniej wskazać od jakiej podstawy go liczyć.

Publikacja: 02.04.2024 14:24

Od czego liczyć zachowek? Jest ważny wyrok Sądu Najwyższego

Foto: Adobe Stock

Dobrze obrazuje to najnowsze orzeczenie Sadu Najwyższego. To ważna kwestia, bo spory o zachowek stanowią istotną (często najważniejszą) część spraw spadkowych, i toczą się z udziałem najbliższych zmarłego.

Komu i jaki zachowek

Zgodnie z art. 991 par. 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, czyli dzieciom spadkodawcy (lub ich dzieciom jeśli wcześniej zmarli), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku przy dziedziczeniu ustawowym, należy się dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym (jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni, a w innych wypadkach - połowa tego udziału). To jest właśnie zachowek, który ma chronić osoby najbliższe - gwarantować, że nie zostaną zupełnie pozbawieni udziału w majątku po zmarłym.

Jeżeli uprawniony nie otrzyma należnego mu zachowku (bądź w postaci darowizny uczynionej przez spadkodawcę, naturalnie jeszcze za jego życia, bądź w formie zapisu testamentowego), to przysługuje mu wobec spadkobiercy roszczenie o zapłatę należnego mu zachowku albo jego uzupełnienie. Z przepisów wynika więc, że w praktyce rozstrzygniecie sporu o zachowek wymaga często liczenia, a wcześniej trzeba jeszcze ustalić co można liczyć.

Czytaj więcej

Testamenty ustne pod ściślejszym nadzorem. MS planuje innowacyjne zmiany

Od czego liczyć zachowek?

We wspomnianej sprawie, którą rozstrzygnął SN, pozwany o zapłatę zachowku spadkobierca był zainteresowany tym, aby ustalić go w niższej wysokości. Argumentował, że przy ustalaniu wartości spadku, czyli tzw. schedy, koniecznej do obliczania należnego uprawnionemu zachowku, należy odjąć długi spadkowe, w tym także roszczenie o zachowek. Sąd Apelacyjny w Łodzi nie podzielił tego stanowiska, ale pozwany nie dał za wygraną i w skardze kasacyjnej oczekiwał od Sądu Najwyższego rozstrzygnięcia tej kwestii prawnej.

SN nie podzielił jego argumentacji, wskazując, że przy obliczaniu wartości spadku koniecznej do ustalenia należnego zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń (co wprost wynika z art. 993 k.c.), ale też roszczeń o zachowek (które jednak zgodnie z art. 922 § 3 k.c. zalicza się do długów spadkowych). Takie stanowisko wynika  z istoty zachowku — wskazał SN. - Jeśli uprawniony do niego ma otrzymać część udziału spadkowego, który by mu przypadł w razie dziedziczenia ustawowego, to oczywiste jest, że przy obliczaniu zachowku nie może dojść do obniżenia wartości spadku o wartość roszczeń o zachowek. W przeciwnym wypadku doszłoby do ponownej a zarazem pozaprawnej redukcji wartości roszczenia uprawnionego — wskazał w uzasadnieniu sędzia SN Władysław Pawlak.

Zdając sobie sprawę, że nie są to proste spawy sędzia przedstawił te wyliczenia krok po kroku:- Jeśli przyjmiemy, że wartość spadku wynosi 100 jednostek, a uprawniony do zachowku dziedziczyłby potencjalnie z ustawy połowę czyli 50 jednostek, to przy proponowanej przez skarżącego wykładni, udział spadkowy uprawnionego do zachowku wyniósłby połowę z 50 jednostek, tj. 25 jednostek, z której dopiero przysługiwałyby mu 2/3 albo połowa, tj. 16,66 jednostek albo 12,5 jednostki — wskazał sędzia.

Sygn. akt I CSK 1309/23

Opinia dla "Rzeczpospolitej"

Prof. Bogudar Kordasiewicz, radca prawny

Kluczowe w tej sprawie jest pojęcie czystej wartości spadku, będące podstawą obliczania zachowku. W skonstruowanym przykładzie przy czystej wartości spadku 100 jednostek, uprawniony, gdyby dziedziczył, otrzymałby właśnie 50 jednostek, bez jakichkolwiek redukcji. Innymi słowy, podstawą obniżenia zachowku nie mogą być jakiekolwiek wartości będące następstwem rozrządzeń testamentowych spadkodawcy oraz uczynionych przez niego darowizn. Można się jedynie dziwić, że znalazł się adwokat wspierający skargą kasacyjną odmienne stanowisko zobowiązanego spadkobiercy.

Zawody prawnicze
Korneluk uchyla polecenie Święczkowskiego ws. owoców zatrutego drzewa
Zdrowie
Mec. Daniłowicz: Zły stan zdrowia myśliwych nie jest przyczyną wypadków na polowaniach
Nieruchomości
Odszkodowanie dla Agnes Trawny za ziemię na Mazurach. Będzie apelacja
Sądy i trybunały
Wymiana prezesów sądów na Śląsku i w Zagłębiu. Nie wszędzie Bodnar dostał zgodę
Sądy i trybunały
Rośnie lawina skarg kasacyjnych do Naczelnego Sądu Administracyjnego