Z tego artykułu się dowiesz:
- Jakie kraje są postrzegane jako liderzy i które jako najgorsze pod względem rządów prawa?
- W jaki sposób Polska wyróżnia się na tle globalnej recesji rządów prawa?
- Jak ocenia się stan przestrzeni obywatelskiej w Polsce w porównaniu z innymi krajami?
- Jakie problemy w polskim wymiarze sprawiedliwości nadal wymagają rozwiązania?
- Jakie kraje europejskie osiągnęły najlepsze i najgorsze wyniki w regionie?
Najnowszy raport WJP przedstawia niepokojący obraz praworządności, czy raczej niepraworządności na świecie. Według danych, aż 68 proc. krajów objętych badaniem odnotowało spadek w zakresie rządów prawa, co stanowi znaczący wzrost w porównaniu z 57 proc. rok wcześniej. Eksperci mówią wręcz o „recesji rządów prawa” napędzanej przez „rosnące tendencje autorytarne” i „osłabienie mechanizmów kontroli władzy”.
Krajem o najniższym poziomie rządów prawa pozostaje Wenezuela, wyprzedzając Afganistan, Kambodżę, Haiti i Nikaraguę. Z kolei najwyższe wyniki (najlepszą kondycję rządów prawa) mają kraje skandynawskie oraz Nowa Zelandia, które od lat utrzymują się na szczycie rankingu.
Największy spadek w historii indeksu odnotowała w tym roku Rosja, która – jak wskazują autorzy – „prowadzi w światowym kryzysie rządów prawa”. Kraj ten spadł ze 113. na 119. pozycję.
Co ciekawe, Stany Zjednoczone Ameryki, które w pierwszym roku drugiej prezydentury Donalda Trumpa straciły w Indeksie dwa punkty, zajmują w rankingu gorszą pozycję (27) niż Chiny (24).
Czym jest i jak powstaje Indeks Rządów Prawa
WJP Rule of Law Index to światowy wskaźnik przestrzegania praworządności w poszczególnych krajach. Jego autorem jest amerykańska organizacja World Justice Project (WJP). Jest publikowany corocznie od 2009 r. Korzystają z niego rządy, organizacje międzynarodowe, biznes, środowisko akademickie, media i organizacje społeczeństwa obywatelskiego.Metodologia rankingu opiera się na badaniach ekspertów i gospodarstw domowych w 143 krajach i jurysdykcjach, obejmując 95 proc. światowej populacji. Indeks bazuje na wynikach ponad 215 tysięcy ankiet zebranych w gospodarstwach domowych oraz ponad 4 tysiącach ankiet od ekspertów i praktyków prawa.
Praworządność. Polska delikatnie poprawia wynik
Na tle innych krajów Polska jawi się jako pozytywny wyjątek. W tegorocznym zestawieniu WJP nasz kraj awansował o ułamek procenta i zajął 32. miejsce spośród 143 państw świata. W regionie obejmującym Unię Europejską, kraje EFTA oraz Amerykę Północną Polska plasuje się na 24. pozycji spośród 31.
Choć nie jest to spektakularny wzrost, Polska znalazła się w mniejszości państw, które w 2025 r. nie pogłębiły kryzysu praworządności. Zajęła też 32. miejsce na 51 wśród krajów o wysokich dochodach.
Polska poprawia swój wynik drugi rok z rzędu. Od 2015 r. jej pozycja w Indeksie Rządów Prawa WJP spadała, najmocniej w latach 2017-2018.
Przestrzeń obywatelska się kurczy – ale nie w Polsce
Autorzy raportu zwracają uwagę, że jednym z najbardziej niepokojących trendów globalnych jest „kurczenie się przestrzeni obywatelskiej” - ograniczanie wolności słowa, zgromadzeń i udziału obywateli w życiu publicznym. Te zjawiska pogłębiły się w ponad 70 proc. badanych krajów.
Polska jest jednym z wyjątków. W naszym kraju nie odnotowano pogorszenia w obszarach takich jak:
- wolność opinii i wypowiedzi,
- wolność zgromadzeń i stowarzyszeń,
- uczestnictwo obywateli w życiu publicznym.
To oznacza, że – mimo napięć politycznych i wyzwań systemowych – społeczeństwo obywatelskie w Polsce pozostaje aktywne, a przestrzeń debaty publicznej nie uległa tak silnemu ograniczeniu jak w wielu innych krajach.
Czytaj więcej
Polska poprawiła o trzy miejsca swoją pozycję w rankingu praworządności World Justice Project. Nasz kraj wciąż jednak zajmuje odległe 33. miejsce w...
Łyżka dziegciu. Niezależność sądów w Polsce nadal zagrożona
Nie wszystkie wskaźniki dla Polski są jednak pozytywne. Indeks wskazuje, że polski wymiar sprawiedliwości wciąż boryka się z problemami. Wskaźniki mierzące, czy sądy ograniczają władzę wykonawczą oraz czy wymiar sprawiedliwości w sprawach cywilnych i karnych jest wolny od niewłaściwego wpływu rządu, spadły odpowiednio w 61 proc., 67 proc. i 62 proc. krajów. Dotyczy to również Polski. Wymiar sprawiedliwości w sprawach cywilnych uległ osłabieniu w 68 proc. krajów i niestety także w naszym kraju. Spadek ten odzwierciedla coraz większe opóźnienia w rozpatrywaniu spraw, brak skutecznej alternatywy dla sądów (takich jak np. mediacja) oraz większą ingerencję rządu.
Mimo tych spadających wskaźników, autorzy raportu w przypadku Polski sugerują „ostrożny optymizm”. Zachowanie wolności obywatelskich i poprawa w niektórych obszarach pokazują ich zdaniem, że praworządność w Polsce ma potencjał do odbudowy, nawet w czasach, gdy wiele państw demokratycznych odnotowuje regres. Jednocześnie eksperci ostrzegają, że bez trwałych reform wymiaru sprawiedliwości i skutecznych mechanizmów kontroli władzy ryzyko ponownego spadku pozostaje realne.
Czytaj więcej
Wizja czekania latami na rozstrzygnięcie musi być przerażająca. Jeśli ludzie rozgniewają się z powodu niesprawnie działających sądów, nie będzie to...
Unia Europejska nie jest gwarantem praworządności
Z raportu wynika, że Europa nie jest odporna na globalny kryzys rządów prawa. Spośród 31 krajów regionu (UE, EFTA i Ameryka Północna), aż 22 odnotowały spadek w tegorocznym indeksie. Co więcej, 16 z nich traciło punktację już drugi rok z rzędu.
W regionie najlepiej wypadła Dania, uznana również za lidera światowego rankingu, przed Norwegią i Finlandią. Na dole zestawienia regionalnego znalazły się Grecja, Bułgaria i Węgry.
