Dr Karol Wałachowski: Odwołanie prezydenta Krakowa może przerodzić się w referendum przeciwko rządowi

Od redakcji: Po blisko dwóch latach rządów prezydenta Aleksandra Miszalskiego w Krakowie ruszyła inicjatywa zbiórki podpisów pod referendum dotyczącym odwołania go z funkcji. W rozmowie z „Rzeczpospolitą” dr Karol Wałachowski tłumaczy, skąd wziął się tak szybki spadek zaufania, co zawiodło wyborców i dlaczego miasto przestało być politycznym samograjem. Od lat 90., obok Warszawy, Kraków był jednym z największych beneficjentów transformacji i globalizacji. Rozwój centrów usług wspólnych, IT, napływ zagranicznego kapitału – to wszystko sprawiało, że miasto rosło niemal samo, oferując dobrą pracę i stabilność. Ten model zaczyna się jednak wyczerpywać.

Czy zaskoczyła pana próba zorganizowania referendum w Krakowie? 

Nie, to mnie nie zaskoczyło. Ta emocja narastała i w mojej ocenie jest ona w dużej mierze efektem pustki – zarówno narracyjnej, jak i politycznej – którą Aleksander Miszalski wytworzył po wygranych wyborach. Po 22 latach rządów Jacka Majchrowskiego, a zwłaszcza po jego ostatniej, wyraźnie niemrawej kadencji, istniało silne oczekiwanie, że coś się w Krakowie wydarzy, niezależnie od tego, w którą stronę pójdą zmiany. Tymczasem nowy prezydent w dużej mierze skupił się na swoim otoczeniu oraz na komunikacji, przy czym bardzo szybko się okazało, że nie bardzo ma co komunikować. W efekcie ta komunikacja zaczęła sprawiać wrażenie mało poważnej. Do tego doszły deklaracje bez realnego pokrycia – jak choćby zapowiedzi budowy metra, na które Kraków nie ma środków i nie widać dziś żadnych realnych perspektyw finansowania z Warszawy. To wszystko prowadzi do szybkiego zmęczenia prezydentem Miszalskim. Jego zwolennicy, poza odruchową obroną własnego obozu politycznego, coraz częściej nie mają już konkretnych argumentów, by tej obrony skutecznie dokonywać.

Czy nie jest tak, że to jest w gruncie rzeczy problem całej Koalicji Obywatelskiej?

Na poziomie ogólnopolskim takim punktem odniesienia jest chęć zatrzymania PiS, obrona praworządności czy szerzej rozumiane hasła antyautorytarne. Natomiast lokalna scena polityczna w Krakowie funkcjonuje inaczej. Tutaj tym punktem odniesienia nie jest żadna duża partia, lecz raczej postacie ponadpartyjne lub przynajmniej tak się przedstawiające, jak Łukasz Gibała, a także szereg mniejszych środowisk i inicjatyw lokalnych. W efekcie przez dłuższy czas brakowało jednego, wspólnego mianownika, wokół którego ta scena mogłaby się porządkować.

Czytaj więcej

Polityka

Prezydent Krakowa Aleksander Miszalski może stracić stanowisko

W Krakowie rusza akcja zbierania podpisów za referendum dotyczącym odwołania prezydenta Aleksandr...

W tej sytuacji próba obalenia prezydenta Aleksandra Miszalskiego stała się właśnie takim punktem odniesienia. Patrząc na dynamikę wydarzeń, zaskakuje tempo, w jakim to się dokonało. Jeszcze miesiąc temu pojawiały się raczej nieśmiałe sygnały, że być może temat referendum się pojawi, że coś zacznie się dziać. Tymczasem gdy proces faktycznie ruszył, bardzo szybko i bardzo wyraźnie opowiedziało się za nim wiele środowisk politycznych. To pokazuje, jak płytka była legitymacja nowego prezydenta i jak szybko wyczerpał się kredyt zaufania, który otrzymał po wyborach.

Ja jestem z Krakowa i wiele osób mnie teraz pyta ze świata polityki: „Co się stało?”. Kraków to w końcu symbol globalnego sukcesu Polski.

Rządzenie dużymi metropoliami bywa relatywnie łatwiejsze, bo one rozwijają się szybciej niż reszta kraju, często siłą inercji. W XXI w. dostęp do młodych, wykwalifikowanych ludzi stał się najważniejszym czynnikiem rozwojowym, stąd przewaga metropolii nad resztą. Jakość rządzenia jednak dużo wyraźniej widać w miastach średniej wielkości, gdzie prezydent rzeczywiście może coś zmienić. W dużych miastach jest łatwiej, ale to nie znaczy, że nie trzeba mieć pomysłu, konkretów i realnych działań. A tu mam wrażenie, że właśnie tego zabrakło. Widzę co najmniej cztery główne powody, dla których prezydent Aleksander Miszalski znalazł się dziś w tak trudnej sytuacji.

Jakie to powody?

Po pierwsze, sposób rządzenia, czyli bardzo wyraźne partyjnictwo, to, co bywa określane mianem epidemii kolesiostwa. Traktowanie polityki jako łupu partyjnego jest w Krakowie wyjątkowo jaskrawe. Oczywiście władza deprawuje i widać to w różnych samorządach, gdzie z każdym kolejnym rokiem pojawia się coraz więcej nepotyzmu i niejasnych powiązań. Ale w tym przypadku skala jest uderzająca. W mojej ocenie poziom kolesiostwa po zaledwie roku rządów Miszalskiego jest wyższy niż po 22 latach prezydentury Jacka Majchrowskiego, co pokazuje, jak szybka była ta dynamika. Mamy radnych, którzy nagle zostają dyrektorami spółek miejskich, zasiadają w kilku radach nadzorczych, osoby bez odpowiednich kwalifikacji obejmujące ważne funkcje doradcze czy osoby bliskie Koalicji Obywatelskiej otrzymujące sześciocyfrowe premie. To wszystko bardzo mocno razi.

Po drugie, sytuacja finansowa miasta. Jest ona dziś jedną z najgorszych w Polsce. Dług Krakowa pod koniec roku wyniesie co najmniej 9 mld zł, podczas gdy w momencie przejmowania władzy było to ok. 6 mld zł. Mówimy więc o dokładaniu w zasadzie co roku kolejnego miliarda zadłużenia. Sam koszt obsługi długu to ok. 420 mln zł rocznie, czyli ogromna kwota. Dla porównania, zadłużenie Poznania to ok. 3 mld zł, a Wrocławia nieco ponad 5 mld zł. Na tle innych dużych miast Kraków wypada zdecydowanie źle. Co gorsza, nie widać konkretnych przyczyn narastającego długu.

Po trzecie, niski poziom wydatków inwestycyjnych. Wskaźnik inwestycji jest wyraźnie niższy niż w innych miastach, co tylko potwierdza, że z finansami miasta dzieje się coś niedobrego. Brakuje wyraźnych impulsów rozwojowych, a polityka finansowa sprawia wrażenie krótkowzrocznej.

I wreszcie po czwarte, decyzje bezpośrednio odczuwalne przez mieszkańców. Drastyczne podwyżki cen komunikacji publicznej, a zarazem cięcia w ofercie transportowej. To są rzeczy, które bardzo szybko przekładają się na codzienne doświadczenie ludzi. W efekcie powstaje obraz prezydenta, który dba przede wszystkim o swoich, a odbywa się to kosztem mieszkańców i pogorszenia jakości życia w mieście. To właśnie ta kombinacja czynników sprawia, że frustracja narasta tak szybko.

A co z relacjami z centralą, z Warszawą? Prezydent w trakcie kampanii sugerował, że przynależność do KO pomoże mu w załatwianiu spraw Krakowa w stolicy.

Tak, to jest w mojej ocenie kolejny bardzo istotny element tej układanki. W kampanii wyborczej 2024 r. Donald Tusk wprost sugerował, że zwycięstwo Platformy Obywatelskiej i Aleksandra Miszalskiego przełoży się na realne wsparcie ze strony rządu, w tym na pieniądze na metro w Krakowie. Tymczasem do dziś z budżetu centralnego nie została przekazana na ten cel ani jedna złotówka. Zapowiedzi pozostały wyłącznie na poziomie deklaracji.

Podobnie wygląda w kwestiach mniej znaczących, ale dla Krakowa bardzo dotkliwych, jak choćby opłata turystyczna. Brak możliwości jej wprowadzenia oznacza dla miasta stratę rzędu kilkudziesięciu milionów złotych rocznie – pieniędzy, które mogłyby realnie zasilać budżet i łagodzić skutki masowej turystyki. Dziś koszty tej turystyfikacji ponoszą głównie mieszkańcy, a korzyści w dużej mierze zatrzymują się w sektorze turystycznym.

To samo dotyczy regulacji najmu krótkoterminowego, w tym Airbnb. Takie rozwiązania były zapowiadane, a problem jest w Krakowie wyjątkowo dotkliwy – wpływa na rynek nieruchomości, przyspiesza gentryfikację i wypychanie mieszkańców z centrum miasta. Owszem, istnieje unijne rozporządzenie, które rząd będzie musiał wdrożyć, ale to oznacza działanie z opóźnieniem i pod presją Brukseli, a nie efekt skutecznego lobbingu miasta w Warszawie.

Czytaj więcej

Nieruchomości

Ireneusz Raś dla „Rzeczpospolitej”: każdy lokal będzie musiał mieć swój regulamin

W maju osoba prowadząca wynajem krótkoterminowy ma obowiązek złożyć oświadczenie, że lokal spełni...

W efekcie widać wyraźnie, że partyjna legitymacja prezydenta nie przełożyła się na realny wpływ na decyzje rządu. Dla Krakowa nie udało się wywalczyć ani dużych pieniędzy, ani kluczowych regulacji. To dodatkowo podkopuje wiarygodność Miszalskiego i wzmacnia poczucie, że zapowiadane wsparcie z Warszawy było raczej elementem kampanijnej narracji niż realnym planem działania.

Wracając jeszcze do tematu metra – było ono przecież przedmiotem referendum. I jeszcze za czasów prezydenta Jacka Majchrowskiego mieszkańcy opowiedzieli się za jego budową.

To prawda, metro ma w Krakowie bardzo silny wymiar symboliczny. Jest znakiem aspiracji – przekonania, że jeśli miasto chce „wskoczyć poziom wyżej”, to musi upodobnić się do Warszawy czy innych dużych metropolii i takie metro posiadać. Ta potrzeba symboliczna i aspiracyjna jest realna i trudno ją ignorować. Referendum sprzed lat pokazało zresztą, że mieszkańcy w dużej mierze chcą tego projektu.

Problem polega jednak na tym, że aspiracja została tu całkowicie oderwana od realiów. Plany metra przygotowane przez Jacka Majchrowskiego zostały wyrzucone do kosza, a Aleksander Miszalski rozpoczął proces planowania od nowa. To oznacza, że nawet jeśli w tym projekcie kiedykolwiek zostanie wbita łopata, to stanie się to najwcześniej za sześć–siedem lat. A to z kolei oznacza, że metro w żadnym wariancie nie powstanie w trakcie jego kadencji.

Czytaj więcej

Tu i Teraz

Sąd: Krakowska Strefa Czystego Transportu legalna, ale wymaga zmian

Strefa Czystego Transportu w Krakowie pozostaje w mocy, ale Wojewódzki Sąd Administracyjny zakwes...

Tymczasem wizerunkowo budowana jest narracja, że wszystko jest już gotowe: jest pomysł, są mapy, za chwilę zacznie się realizacja. To jednak nie przekłada się na rzeczywistość. Wystarczy spojrzeć na liczby. Dług miasta drastycznie ogranicza możliwości dalszego zadłużania się. Do tego realne koszty budowy metra to rząd 20-30 mld zł. To są kwoty całkowicie nieosiągalne do sfinansowania na poziomie lokalnym.

W efekcie mamy projekt, który dobrze wygląda w warstwie symbolicznej i komunikacyjnej, ale w warstwie finansowej i instytucjonalnej pozostaje pustą deklaracją. Aspiracja zderza się tu z twardą ścianą realiów, a to właśnie ten rozdźwięk najbardziej frustruje mieszkańców.

A czy nie jest też tak, że temat odwołania prezydenta Miszalskiego został w pewnym momencie przechwycony przez różnego rodzaju ekstremizmy? Mam na myśli np. środowiska skrajnie prawicowe mobilizujące się wokół strefy czystego transportu.

W przypadku strefy czystego transportu rzeczywiście popełniono szereg błędów. Ja sam początkowo uważałem, że to nie będzie temat, który tak mocno się przebije w opinii publicznej, ale okazało się, że bardzo silnie uderzył on w elektorat o bardziej wolnościowym nastawieniu. To zostało odebrane jako ograniczenie wolności. Nawet jeśli jako mieszkaniec Krakowa mogę nadal poruszać się starszym samochodem, to łatwo empatyzować z osobami dojeżdżającymi spoza miasta, które realnie zostały tymi regulacjami dotknięte.

Problemem był też sam sposób wprowadzenia strefy. Objęcie nią ponad 60 proc. powierzchni miasta nastąpiło bez zapewnienia realnych alternatyw. Brakuje parkingów typu park&ride, komunikacja aglomeracyjna w wielu miejscach działa słabo, więc dla części osób oznaczało to faktyczne wykluczenie transportowe. Kraków jako metropolia jest też silnie połączony ze swoją aglomeracją. Do miasta codziennie wjeżdża ponad 200 tys. samochodów, w tym wiele osób pracujących codziennie w stolicy Małopolski. Strefa np. dla małych biznesów jest dużym problemem. Całość sprawiała wrażenie działania z pozycji siły, a nie efektu rozmowy z mieszkańcami.

Dużym błędem była również komunikacja. W pewnym momencie prezydent Miszalski lub osoby z jego otoczenia zaczęli wdawać się w ostre spory w mediach społecznościowych, a nawet obrażać mieszkańców sprzeciwiających się strefie. To tylko dolało oliwy do ognia. Inne miasta, takie jak Warszawa czy Wrocław, pokazały, że strefę czystego transportu da się wprowadzać w sposób bardziej rozłożony w czasie, oparty na dialogu i z większą polityczną gracją. W Krakowie tego zabrakło i ten temat stał się jednym z katalizatorów szerszego sprzeciwu.

Ale z drugiej strony te wyzwania mają przecież charakter ogólnokrajowy: problemy mieszkaniowe, wyzwania rozwojowe i cywilizacyjne, kwestia najmu krótkoterminowego czy w ogóle polityki mieszkaniowej. Turystyfikacja również nie jest wyłącznie problemem Krakowa. Czy to nie osłabia argumentów zwolenników referendum?

To prawda, że są to problemy ogólnokrajowe, ale w Krakowie ich natężenie jest wyjątkowe. W przypadku turystyfikacji skala jest tu największa w Polsce. Mieszkania są ekstremalnie drogie, na poziomie porównywalnym tylko z Warszawą. To kosmiczny problem dla miasta, którego motorem napędowym dotąd było przyciąganie młodych studentów. Oni zostawali potem w mieście i zasilali lokalny rynek pracy. Dzisiaj wielu osób zwyczajnie na to nie stać.

Właśnie dlatego pojawiło się oczekiwanie, że te kwestie da się – a nawet trzeba – załatwiać na poziomie rządowym. Skoro problemy mają charakter systemowy, to bez zmian ustawowych samorząd ma bardzo ograniczone pole manewru. I to było jedno z kluczowych oczekiwań wobec Aleksandra Miszalskiego: że jako polityk Platformy Obywatelskiej, mający dobre relacje z centralą i mówiący o tym w kampanii wyborczej, będzie w stanie skutecznie zabiegać o takie rozwiązania w Warszawie.

Tymczasem to się nie wydarzyło. Zapowiedzi pozostały zapowiedziami, a realnych efektów w postaci nowych regulacji czy dodatkowych narzędzi dla miasta nie widać. To właśnie ten rozdźwięk między skalą problemów, obietnicami składanymi w kampanii a brakiem konkretnych rezultatów sprawił, że rozczarowanie przyszło tak szybko.

A czy uważa pan, że opozycja wobec prezydenta ma dziś pomysł na realne rozwiązanie tych licznych problemów, o których rozmawiamy?

Przygotowując się do tej rozmowy, przejrzałem wcześniejsze referenda, które w Polsce zakończyły się powodzeniem. Nie było ich wiele, choć w 2024 r. poluzowano bardzo restrykcyjne kryteria, przez które wcześniejsze odwołanie włodarza było niemal „mission impossible”. W przypadku tych udanych jeden wspólny mianownik powtarza się właściwie zawsze. Udane referenda szły szeroką ławą. Nie były przedsięwzięciem jednej grupy politycznej, lecz efektem zbiegu bardzo różnych środowisk.

Dokładnie to samo widzimy dziś w Krakowie. Po jednej stronie są aktywiści o poglądach lewicowych, po drugiej prawica – od Prawa i Sprawiedliwości przez Konfederację po środowiska kierowców. Jest też Jan Hoffman, jedna z twarzy referendum, osoba wcześniej związana z prezydentem Jackiem Majchrowskim i z krakowskim establishmentem sprzed lat. Można powiedzieć, że reprezentuje on raczej „stary Krakówek”. Do tego dochodzi Łukasz Gibała, kiedyś polityk PO, od ponad dekady niepartyjny i tworzący największe lokalne ugrupowanie. To bardzo różnorodna mozaika.

Jedynym realnym wspólnym mianownikiem tych środowisk jest dziś sprzeciw wobec prezydenta Miszalskiego i chęć doprowadzenia do jego odwołania. Nie widać natomiast żadnego spójnego programu pozytywnego, który łączyłby te grupy po ewentualnym referendum. Trudno sobie wyobrazić, by tak zróżnicowane środowiska były w stanie uzgodnić jedną wizję rozwoju miasta.