fbTrack
REKLAMA
REKLAMA

Firma

Roszczenia za naruszenie publicznego prawa ochrony konkurencji

Adobe Stock
Ustawą z 21 kwietnia 2017 r. o roszczeniach o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji (DzU z 2017 r., poz. 1132) ustawodawca określił zasady odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną naruszeniem prawa konkurencji oraz zasady dochodzenia roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej naruszeniem prawa konkurencji w postępowaniu cywilnym (art. 1).

Ustawa implementuje dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104/UE z 26 listopada 2014 r. w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych za naruszenie prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej (DzUrz. UE seria L nr 349 z 5 grudnia 2014 r., s. 1–19), której podstawowym założeniem jest skuteczne egzekwowanie reguł konkurencji na drodze prywatnoprawnej w związku z naruszeniami prawa konkurencji (w szczególności pkt 3 i 5 preambuły tej dyrektywy).

Polski akt prawny wszedł w życie 27 czerwca 2017 r., ponadto stosowanie norm prawnych w nim uregulowanych zostało częściowo odłożone w czasie (przepisy przejściowe art. 36–38 ustawy), dlatego na orzecznictwo sądowe dotyczące tych przepisów będziemy musieli poczekać. W dotychczasowym orzecznictwie można jednak znaleźć wskazówki, jak dochodzić tych roszczeń na drodze prywatnoprawnej.

Początkowo istotne rozbieżności wywoływała nawet sama dopuszczalność stosowania przez sądy powszechne przepisów ustaw regulujących publiczne prawo ochrony konkurencji i konsumentów niezależnie od tego, czy prezes UOKiK prowadzi postępowanie w sprawie uznania za ograniczenie konkurencji zachowania ocenianego w postępowaniu zawisłym przed sądem cywilnym lub gospodarczym (zob. wyrok SN z 2 marca 2006 r., I CSK 83/05, orzecznictwo SN dostępne na www.sn.pl poza podanymi publikatorami, wyrok SN z 28 kwietnia 2004 r., III CK 521/02, LEX nr 255591, postanowienie SN z 27 października 1995 r., III CZP 135/95, LEX nr 24705, wyrok SN z 22 lutego 1994 r., I CRN 238/93, OSNC 1994, nr 10, poz. 198, wyroki SA w Warszawie z 25 listopada 2009 r., VI ACa 422/09, LEX nr 1120262 i z 27 kwietnia 2006 r., I ACa 77/05, LEX nr 1642499, wyrok WSA w Poznaniu z 6 kwietnia 2005 r., II SA/Po 915/04, orzeczenia.nsa.gov.pl).

SN w uchwale z 23 lipca 2008 r., III CZP 52/08, stwierdził, że „jeżeli do ustalenia nieważności umowy jest to niezbędne, sąd może samodzielnie stwierdzić naruszenie zakazu nadużywania pozycji dominującej (art. 8 ust. 1 i 2 ustawy z 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, jedn. tekst: DzU z 2005 r. nr 244, poz. 2080 ze zm.), chyba że została już wydana ostateczna decyzja prezesa UOKiK stwierdzająca nadużycie pozycji dominującej (art. 9 ustawy)". W wyroku z 5 stycznia 2007 r., III SK 17/06, argumentował, iż w ustawach zawierających materię publicznoprawną model ochrony przed praktykami ograniczającymi konkurencję oparty był na ustawowym zakazie takich praktyk, a te są niedozwolone niezależnie od tego, czy kompetentny organ stwierdzi ich istnienie. Decyzja prezesa UOKiK ma charakter deklaratoryjny i w sferze prawa cywilnego nie tworzy nowego stanu prawnego. Nie ma formalnych przeszkód w dokonywaniu samodzielnych ustaleń w sprawie zawarcia umowy z zastosowaniem praktyk ograniczających konkurencję. Inny też jest przedmiot ochrony UOKiK w postępowaniu administracyjnym, a inny w postępowaniu sądowym: pierwszy dotyczy interesu publicznoprawnego, drugi praw podmiotowych stron, więc nie każda praktyka ograniczająca konkurencję musi zakończyć się interwencją prezesa UOKiK (por. też wyrok SA w Katowicach z 7 marca 2017 r., V ACa 252/16, www.orzeczenia.ms.gov.pl).

Kolejną wątpliwością sądów był wybór podstawy prawnej roszczeń obejmujący unormowania bezpodstawnego wzbogacenia, odpowiedzialności kontraktowej i – jak zdecydował unijny, a potem polski prawodawca we wskazanych na wstępie aktach prawnych – odpowiedzialności deliktowej.

Przyjmowanie pierwszej z możliwości wiąże się ze stwierdzaniem nieważności czynności prawnych dokonanych z naruszeniem publicznego prawa ochrony konkurencji (art. 6 ust. 2 i art. 9 ust. 3 ustawy z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, tj. DzU z 2017 r., poz. 229 z poźn. zm., dalej jako u.o.k.k.). Konstrukcja ta nasuwa się zwłaszcza w bezpośredniej relacji stron postępowania (por. wyroki SN z 2 marca 2006 r., I CSK 83/05 i z 7 listopada 1997 r., II CKN 424/97, OSNC 1998, nr 5, poz. 77, wyrok SA w Białymstoku z 30 października 2014 r., I ACa 397/14, www.orzeczenia.ms.gov.pl). Należy pamiętać, że bezpodstawne wzbogacenie zachodzi wówczas, gdy bez podstawy prawnej dochodzi do uzyskania korzyści majątkowej kosztem innej osoby, a zubożenie i wzbogacenie są wynikiem tego samego zdarzenia. Zdarzenie to może polegać na jednej czynności faktycznej lub prawnej, ale może się na nie składać kilka powiązanych czynności dokonanych przez zubożonego, wzbogaconego lub przez osoby trzecie, czy nawet siły przyrody (wyroki SN z 22 listopada 2006 r., V CSK 289/06 i z 6 grudnia 2005 r., I CK 220/05, por. też wyrok SN z 24 listopada 2009 r., V CSK 169/09). Natomiast mogą istnieć czynniki, które decydują o nawiązaniu relacji ekonomiczno-prawnych z podmiotem naruszającym publiczne prawo ochrony konkurencji, ale nie mogą być przedmiotem kalkulacji, np. pewność świadczenia, przywiązanie do przedsiębiorstwa, wybór przedsiębiorstwa krajowego, dogodność w kontakcie, opinie innych konsumentów itp., które wymykają się definicji wzbogacenia/zubożenia (por. wyrok SN z 23 listopada 1998 r., II CKN 58/98, LEX nr 55389). Na rynku właściwym mogą też istnieć inni konkurenci, co może niwelować obiektywne wzbogacenie/zubożenie. Może wówczas nastąpić brak współzależności zubożenia i wzbogacenia.

Problematyczna jest także przesłanka braku podstawy prawnej świadczenia, zwłaszcza gdy czynność prawna dokonana z naruszeniem publicznego prawa ochrony konkurencji nie zostanie – mimo wyraźnego brzmienia przepisów u.o.k.k. – uznana za nieważną, „gdy odwołanie się do nieważności nie byłoby rozwiązaniem skutecznym lub proporcjonalnym" (zob. R. Trzaskowski w: J. Gudowski (red.), „Kodeks cywilny. Komentarz. Księga pierwsza. Część ogólna", LexisNexis, 2014). Roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia jest wyłączone, jeżeli istnieje ustawowo sprecyzowane roszczenie o wykonanie zobowiązania, bo nie ma wadliwości podstawy prawnej wzbogacenia (wyroki SN z 30 stycznia 2007 r., IV CSK 221/06 i z 3 grudnia 2004 r., IV CK 347/04, zob. też wyrok SN z 7 grudnia 2005 r., V CK 389/05). Nie zachodzi też bezpodstawne wzbogacenie, jeżeli przejście korzyści z majątku zubożonego do majątku wzbogaconego następuje na podstawie umowy wzbogaconego z osobą trzecią (wyrok SN z 25 marca 2004 r., II CK 89/03, por. też powołujące go orzecznictwo, w tym wyroki SN z 16 stycznia 2014 r., IV CSK 203/13, z 7 maja 2015 r., II CSK 441/14, z 25 listopada 2015 r., IV CSK 29/15).

Roszczenia te były również rozważane w relacji bezpośredniej stron z uwzględnieniem art. 471 k.c. (zob. wyroki SN z 14 marca 2007 r., I CSK 454/06 i z 27 sierpnia 2014 r., III SK 83/13, SA w Szczecinie z 26 października 2016 r., I ACa 693/16). W drugim z tych wyroków SN skrótowo nawiązał do innej podstawy roszczeń, tj. art. 415 k.c. Przepis ten był także podstawą rozpoznania w wyrokach SN z 11 kwietnia 2014 r., I CSK 291/13 i z 26 stycznia 2017 r., I CSK 252/15.

Bezpośrednia i obszerna regulacja przedawnienia omawianych roszczeń jest z punktu widzenia pewności i bezpieczeństwa obrotu potrzebna, ale ten kolejny problem można też rozwiązać przy użyciu wykładni zastosowanej przez SN. W wyroku z 9 października 1998 r., III CKN 641/97, OSNC 1999, nr 3, poz. 61, wszczęcie postępowania przed organem antymonopolowym nie przerywało biegu przedawnienia roszczenia, ale z tego względu, że akurat w konfiguracji podmiotowo-przedmiotowej tej sprawy decyzja organu antymonopolowego nie miała charakteru prejudycjalnego. W postanowieniu z 23 kwietnia 2015 r., III SK 61/14, nawiązując do wskazanej uchwały SN, uznano, że ostateczna decyzja organu ochrony konsumentów stwierdzająca naruszenie u.o.k.k. jest dla sądu powszechnego wiążąca (odnośnie do prejudycjalnego charakteru decyzji prezesa UOKiK zob. też wyroki SN z 4 marca 2008 r., IV CSK 441/07 i SA w Warszawie z 10 grudnia 2015 r., VI ACa 1807/14, www.orzeczenia.ms.gov.pl). ?

Autor jest radcą prawnym, doktorem nauk prawnych, wykładowcą Uczelni Łazarskiego w Warszawie

Źródło: Rzeczpospolita
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
NAJNOWSZE Z RP.PL
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA: automatycznie wyświetlimy artykuł za 15 sekund.
REKLAMA
REKLAMA