Iran – rewolta inna niż zwykle

Po dwóch tygodniach rozruchów, które objęły większość miast kraju, po stronie rządzącego reżimu publicznie wypowiedziała się armia. „Diabelskie władze USA (...) za pomocą kolejnego spisku chcą poderwać społeczne bezpieczeństwo kraju” – ogłosiło dowództwo sił zbrojnych.

Problemom wewnętrznym reżimu towarzyszy bowiem nacisk z zewnątrz. Prezydent Donald Trump już trzykrotnie zapowiadał, że uderzy na Iran, jeśli władze rozpoczną pacyfikacje manifestantów. W odpowiedzi Teheran odgraża się atakiem na amerykańskie bazy i wojska w Zatoce Perskiej. Ale ubiegłoroczna wojna z USA pokazała, że możliwości irańskie w tym względzie nie są zbyt duże.

Groźba powrotu monarchii wywołuje zdenerwowanie ajatollahów

Mimo to władze w Teheranie zostały bardziej wystraszone nie przez Trumpa, lecz syna ostatniego szacha Iranu, Rezę Pahlawiego, który wezwał do „wychodzenia na ulice”. – Celem jest przygotowanie się do zajęcia i utrzymania centrów miast – ogłosił w wideo opublikowanym w internecie.

Po tym wezwaniu – 8 i 9 stycznia – przez kraj przeszła fala największych demonstracji. Nie wiadomo, czy był to efekt wezwania Pahlawiego, czy na skutek przypadku jego apel zbiegł się z szybkim narastaniem ulicznego protestu. Nie można wykluczyć, że część Irańczyków ujrzała jednak w nim naturalnego przywódcę rewolty, która poprzednio była typowym, sieciowym protestem – anonimowo zwoływano się na manifestacje za pomocą internetu. Faktem jest, że już na pierwszych manifestacjach, pod koniec grudnia wznoszono okrzyki „Pahlawi wróć!”.

Władze potraktowały wizję powrotu monarchii poważnie. W piątek cały kraj odcięto od internetu (oraz częściowo od telefonów).

Czytaj więcej

Konflikty zbrojne

W Iranie wrze. Nie działa internet i telefony. Amerykanie przerzucają siły do Zatoki Perskiej

Rząd Iranu w czwartek wieczorem odciął kraj od internetu i międzynarodowych połączeń telefoniczny...

– Obecne rozruchy różnią się od wszystkich, które były w Iranie wcześniej, bowiem uczestniczą w nich różne grupy ludności. To nie tylko studenci czy drobny biznes – mówi rosyjski iranista Aleksandr Kargin.

Niezbyt stabilne państwo

Od 2019 r. to trzecia fala dużych manifestacji antyrządowych przetaczająca się przez kraj. Pierwsze (i najmniejsze liczebnie) wywołała nagła, trzykrotna zwyżka cen benzyny, która uderzyła w najbiedniejszych. Władze nie patyczkowały się z nimi: w ciągu dwóch tygodni zabito ok. półtora tysiąca osób. Kolejne ogólnokrajowe protesty wybuchły w 2022 r. z powodu zabicia na komisariacie policji młodej Mahsy Amini, która nie chciała w odpowiedni sposób nosić obowiązkowego hidżabu. Po trzech miesiącach i śmierci około 500 osób, demonstracje wygasły.

Ale od tego czasu w Iranie prawie codziennie dochodziło do jakichś niewielkich, lokalnych protestów, w których brało udział od 30 do 1,5 tys. osób. Emeryci, robotnicy, drobni handlarze żądający stałych dostaw prądu, rolnicy oraz mieszkańcy miast i miasteczek, którym zaczęło brakować wody, bez przerwy wychodzili na ulice. Protesty ucichły jedynie w czasie czerwcowej wojny z Izraelem i USA, po czym wybuchły znów.

Czytaj więcej

Plus Minus

Paradoksy irańskiej nowoczesności

Dlaczego reżim islamski od prawie pół wieku utrzymuje się przy władzy, choć cierpi na niezliczoną...

Z powodu niewielkiej ich liczebności władze zaczęły do nich przywykać, nie traktując ich jako zagrożenia. Ale załamanie się kursu waluty i inflacja sięgająca prawdopodobnie 60 proc. doprowadziła w grudniu do ogólnokrajowego wybuchu. Hasło dał teherański bazar, na którym w 1979 r. zaczęła się rewolucja przeciw szachowi. – Na Wschodzie bazar to nie jest tylko miejsce handlu. Tutaj zachowała się tradycja: rynek to miejsce dyskusji i życia społecznego miejscowej ludności. I ten, kto kontroluje ducha bazaru, najczęściej określa atmosferę społeczną w danym mieście – tłumaczy Kargin.

Kto zyskał, a kto stracił gospodarczo na władzy ajatollahów

Bazar wypowiedział posłuszeństwo ajatollahom przygnieciony kłopotami gospodarczymi. – Dwie dekady gospodarczych zmian podkopały siłę ekonomiczną bazaru i jego polityczne wpływy – twierdzi jeden z arabskich analityków. W ciągu ponad dwudziestu lat, dzięki prywatyzacji znacjonalizowanych wcześniej aktywów dominującą rolę w gospodarce zajął konglomerat holdingów będący własnością Korpusu Strażników Rewolucji oraz „fundacji religijnych” – bonjad.

Czytaj więcej

Historia

Skąd się wzięli strażnicy rewolucji islamskiej

Nazywanie Iranu „państwem ajatollahów" już od dawna ma niewiele wspólnego z rzeczywistością. Real...

Już na początku protestów, w leżącym na zachodzie kraju Abadanie manifestanci rozgromili i podpalili supermarket sieci „Ofogh Kourosh”, należącej do Korpusu. Nic dziwnego, że teraz, wkrótce po dowództwie armii również generałowie Strażników Rewolucji zapowiedzieli walkę z manifestantami całą potęgą swej formacji.

Ale największy cios zadał bazarowi Donald Trump, jeszcze w 2018 r. zrywając „porozumienie nuklearne” z Iranem i znów nakładając na niego sankcje. – Korpus Strażników wzmocnił wtedy swą pozycję ekonomiczną, bo panował w portach, na granicach i lotniskach, co pozwoliło mu stworzyć sprawnie działającą sieć przemytu, bardzo dobrze na tym zarabiać, marginalizując konkurentów – opisuje jeden z ekspertów.

Większość analityków uważa, że w tej sytuacji tradycyjny bazar nie byłby obecnie w stanie wywołać tak silnych rozruchów. – Protesty osiągnęły obecny poziom z powodu wewnętrznych niesnasek w irańskich władzach – sądzi jeden z ekspertów. Wszyscy wskazują na prezydenta Masuda Pezeszkiana, który dotychczas nie zgadzał się na tłumienie demonstracji siłą.