Reforma Sądu Najwyższego gotowa. Ujawniamy szczegóły projektu

Mowa o projekcie nowej kompleksowej ustawy o Sądzie Najwyższym, który w ostatnich dniach jednogłośnie przyjęła komisja kodyfikacyjna ustroju sądownictwa i prokuratury. To efekt wielomiesięcznej pracy zespołu, na którego czele stał sędzia SN dr Jarosław Matras. Przepisy liczą 53 strony, składają się z 92 artykułów, a bazą dla nich był tzw. społeczny projekt ustawy o Sądzie Najwyższym z 2023 r.

Nowy Sąd Najwyższy. Ponad setka sędziów i likwidacja Izb utworzonych za PiS

Co czeka Sąd Najwyższy po zmianach? Jak zdradza sędzia Matras, zreformowany SN będzie liczył od 90 do 120 sędziów. – Przy obecnym poziomie wpływu spraw do Sądu Najwyższego mniej liczna obsada sędziowska mogłaby prowadzić do zaległości i spadku efektywności. Mając zatem na względzie sprawność postępowania i szeroką kognicję SN uznaliśmy, że określenie liczby sędziów właśnie w takim przedziale jest optymalne – stwierdza sędzia Matras.

Duże zmiany czekają strukturę Sądu Najwyższego. Po reformie ma on się składać z trzech Izb: Izby Karnej, Izby Cywilnej oraz Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych. Oznacza to likwidację dwóch Izb utworzonych za czasów rządów Zjednoczonej Prawicy: Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz Odpowiedzialności Zawodowej.

Czytaj więcej

Panel prawników

Nowe izby SN do likwidacji. Co ze skargą nadzwyczajną? Panel ekspertów

Teza 1: Instytucja skargi nadzwyczajnej powinna być zlikwidowana.

Teza 2: Zlikwidowane powinny być dwie tzw. nowe Izby Sądu Najwyższego: Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz Odpowiedzialności Zawodowej. Ich kompetencje powinny przejąć „stare” izby SN.

– Kompetencje Izby Kontroli Nadzwyczajnej przejmie Izba Pracy. Natomiast sprawami związanymi z odpowiedzialnością dyscyplinarną sędziów zajmować się będzie Sąd Najwyższy w Izbie Karnej, zapewne sprawy te będą rejestrowane w wydziale utworzonym w tej Izbie. Sprawy dyscyplinarne i immunitetowe sędziów SN będą rozstrzygane przez składy losowane spośród wszystkich sędziów SN, a sprawy kasacyjne zawodów prawniczych będą rozpatrywane w Izbie Karnej – wyjaśnia sędzia Matras.

Co ważne, projekt zakłada też zniesienie skargi nadzwyczajnej, czyli nadzwyczajnego środka zaskarżenia, który w założeniu ma pozwolić na wzruszenie orzeczeń rażąco niesprawiedliwych albo niezgodnych z prawem. – Przyjęliśmy założenie, że ten środek w polskim systemie jest niepotrzebny. Potrzeby istnienia takiego środka nie widzą też inne komisje kodyfikacyjne. Uwzględniliśmy także w tym kontekście orzeczenie Trybunału w Strasburgu w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce, w którym wskazano w kilku obszarach na elementarne sprzeczności skargi nadzwyczajnej z prawem. W konsekwencji nie zastępujemy jej żadnym innym instrumentem – argumentuje sędzia Matras.

Wyższe wymagania dla kandydatów na sędziów. SN nie dla polityków i akademików bez doświadczenia w sądzie

Przepisy proponowane przez komisję podnoszą też poprzeczkę dla kandydatów na sędziów SN. Dodatkowy wymóg co najmniej 5-letniego doświadczenia sędziowskiego, prokuratorskiego, radcowskiego, adwokackiego albo notarialnego obejmować będzie doktorów habilitowanych lub profesorów nauk prawnych. Według zamierzeń twórców projektu pozwoli to na pozyskanie sędziów o nie tylko wysokich kwalifikacjach naukowych, ale mających już także praktykę w stosowaniu prawa. Zwiększy się też wymagany od kandydujących do SN sędziów staż sędziowski z obecnych 10 lat do 15 lat pracy sędziowskiej. Tożsame ograniczenie stażowe ma być stosowane wobec prokuratorów, radców prokuratorii generalnej, notariuszy, adwokatów i radców prawnych.

Projekt ogranicza też dostęp do stanowisk sędziowskich w SN dla byłych polityków. Dopiero po upływie pięciu lat od zakończenia pełnienia funkcji politycznej byli posłowie, senatorowie, europarlamentarzyści, członkowie rządu, samorządowcy, członkowie partii politycznej będą mogli kandydować na sędziego tego sądu.

Czytaj więcej

Sądy i trybunały

Piotr Prusinowski: W Sądzie Najwyższym pozostaje tylko zgasić światło

Za kilka dni Izba Pracy wyda ostatnią uchwałę „siódemkową”. Sąd Najwyższy umiera – mówi „Rz” sędz...

Reforma ma dotknąć też Biuro Studiów i Analiz SN, które zmieni nazwę na Biuro Studiów Prawnych i Orzecznictwa. Zatrudnieni mają być tam radcowie, którzy zyskają ustawową niezależność i niezawisłość w procesie opiniowania i sporządzania stanowisk. Liczbę pracujących tam osób określi zaś kolegium SN. Głównym zadaniem tego biura ma być zapewnienie jednolitości orzecznictwa sądowego, badanie zasadności wniosków o pytania abstrakcyjne oraz opiniowanie projektów ustaw i aktów normatywnych.

– Chcemy otworzyć to biuro, tak aby bardziej służyło Sądowi Najwyższemu w procesie orzekania. Sędziowie będą mogli swobodniej niż dziś występować o stanowisko biura w zakresie danych problemów prawnych. Będą je sporządzać radcowie biura. Warto zaznaczyć, że ich stanowiska w przedmiocie zagadnień prawnych będą jawne nie tylko dla stron, ale i dla wszystkich zainteresowanych, albowiem będą w BIP. Chodzi o to, żeby wszystkie argumenty prawne były znane, bo przecież podjęcie uchwały bez wątpienia wpływa na stosowanie prawa nie tylko przez SN, ale i sądy powszechne – wskazuje sędzia Matras.