Powszechnie znany jest fakt, że wielu cenionych artystów tworzyło swoje dzieła pod wpływem substancji odurzających. Na przykład van Gogh upajał się absyntem, Baudelaire narkotyzował się haszyszem i opium, podobnie Picabia, Witkacy zażywał peyotl, kokainę i co się tylko dało, informując o tym podpisami na swoich psychodelicznych obrazach. W latach 50. XX stulecia furorę w środowiskach artystycznych robiło LSD.

Jednak praktyka wprowadzania się w odmienny stan świadomości jest stara jak świat, a ludzie malowali na ścianach jaskiń w stanie odurzenia już pomiędzy 40–12 tys. lat temu. Yafit Kedar twierdzi, że ich świadomość była zakłócona nie substancjami halucynogennymi, lecz niedostatkiem tlenu. Aby dotrzeć daleko w głąb jaskini, trzeba było oświetlać sobie drogę pochodniami, które, zużywając tlen, sprawiały, że ludzie doznawali hipoksji – niedotlenienia mózgu. W takim stanie wzmaga się wydzielanie dopaminy – neuroprzekaźnika, prekursora adrenaliny. W rezultacie malarze wewnątrz jaskiń popadali w stan zakłóconej świadomości, odczuwali euforię, mieli wrażenie przebywania poza własnym ciałem. Doznania te – twierdzi Yafit Kedar – pomagały eksploatować głębsze poziomy kreatywności, wchodzić w relacje z kosmosem, przekraczać bramę doznań duchowych, które współczesna nauka nazywa halucynacjami. Rozważając tę hipotezę, trzeba brać pod uwagę konfigurację jaskiń. W grotach europejskich jest niemal regułą, że malowidła znajdują się w miejscach ekstremalnie niedostępnych. Yafit Kedar pyta: „Dlaczego ci ludzie brnęli w takie ciemności, w miejsca tak odludne, oddalone często kilkaset metrów, a nawet kilometr od wejścia? Przecież te pieczary, ze swoimi wąskimi gardłami, musiały być przerażające". Odpowiedź jest banalnie prosta: w tych źle przewietrzanych miejscach ludzie osiągali „inny stan świadomości", w tym stanie pojawiały się halucynacje, to zaś umożliwiało przeżywanie „doświadczeń duchowych".

Aby zweryfikować tę hipotezę, zespół dr Yafit Kedar dokonał komputerowej symulacji wpływu pochodni na zawartość tlenu w powietrzu w zamkniętej przestrzeni, jaką są jaskinie. Okazało się, że poziom tlenu w korytarzach i wąskich przejściach szybko spada, nawet o 18 proc., a to jest próg, poniżej którego u człowieka pojawia się hipoksja, niedotlenienie mózgu. Temu zjawisku można przypisać niektóre dziwne malowidła i ryty.

Oczywiście „jaskiniowcy" nie znali racjonalnego wytłumaczenia tego fenomenu. Być może inny stan świadomości przypisywali naturze samej groty i świadomie wchodzili do jej wnętrza, aby go doznać, nie mając pojęcia o niedostatku tlenu i jego skutkach. Ale nie jest też wykluczone, że to tylko jeden z powodów dziwaczności sztuki jaskiniowej. Świat lekarski widzi to inaczej: ludy pierwotne znały rozmaite środki odurzające. Historia mistyki już dawno uznała fakt lekarski, że nastroje mistyczne mogą występować po zażyciu haszyszu, opium, peyotlu.

Prof. Władysław Szumowski w „Historii medycyny" (Kraków 1935) wykłada rzecz bez ogródek, choć podaje przykład z innej epoki: „(...) czarownice przed śmiercią na stosie otrzymywały od kata napój przyrządzony z lulka, który je wprawiał w ogólny stan odurzenia i znieczulenia. Z lulka, z wilczej jagody, z grzyba muchomora można było otrzymać wyciągi, które wprowadzone do ustroju, np. w enemie [lewatywa], w maści przez skórę lub »per vaginam«, wywoływały mniej lub więcej długotrwałe zamroczenie, iluzje, halucynacje, wizje, połączone niekiedy z podnieceniem".

Prof. Zygmunt Krzak, zmarły w ubiegłym roku znakomity polski prehistoryk, ujmuje to zagadnienie jeszcze od innej strony: epoka „jaskiniowców", gdy w grotach powstawały najstarsze na świecie galerie sztuki – 40, 30, 20 tys. lat temu – była fazą pradziejów, w której albo jeszcze w ogóle nie doszło do rozdwojenia ludzkiej jaźni, albo był to dopiero początek procesu różnicowania tzw. duszy ludzkiej na dwie przeciwstawne i zarazem uzupełniające się sfery: podświadomości i świadomości.

„Albowiem jednym z ważnych zjawisk w historii ludzkości jest rozwój świadomości: od podświadomości pierwotnych ludzi do patriarchalnej dzisiejszej formy świadomości. W epoce kamiennej podświadomość była dominująca, a świadomość dopiero rodziła się i była słaba, zaczątkowa. W odróżnieniu od tamtego okresu czasy dzisiejsze odznaczają się rozwiniętą świadomością" („Od matriarchatu do patriarchatu", Warszawa 2007).

Jaką rolę w tym procesie pełniła hipoksja (niedotlenienie mózgu) i ekstaza w pieczarze?