Starzejące się społeczeństwo, niski poziom dzietności oraz kurcząca się liczba osób w wieku produkcyjnym – to wszystko wpływa na problemy demograficzne naszego kraju. Zmienia się struktura ludności, a wraz z nią rośnie presja na rynek pracy, system emerytalny i finanse publiczne. To wyzwanie dotyczy również systemu ubezpieczeń społecznych. Kurczy się liczba pracujących i w konsekwencji napływ składek do systemu, a zwiększa się liczba osób korzystających ze świadczeń.
Demografia staje się więc jednym z najważniejszych wyzwań dla państwa i pracodawców. W kolejnych latach coraz większego znaczenia nabierać będą nie tylko działania zwiększające dzietność, lecz także aktywizacja zawodowa osób, które dziś pozostają poza rynkiem pracy, wydłużanie aktywności zawodowej oraz tworzenie warunków pozwalających na godzenie pracy z opieką nad dziećmi i osobami zależnymi.
Z perspektywy państwa oznacza to szukanie rozwiązań, które pozwolą jak najlepiej odpowiedzieć na wyzwania związane z demografią.
Czytaj więcej
Negatywnego trendu demograficznego nie zatrzymamy. Pytanie brzmi, czy mniej pracowników będzie dla Polski hamulcem wzrostu, czy impulsem do przejśc...
Czy potrzebna strategia?
Zapytaliśmy ekspertów wchodzących w skład Panelu Prawników „Rzeczpospolitej”, czy w związku z tym Polska powinna przyjąć ponadpartyjną Strategię Demograficzną 2050 w randze ustawy, określającą długoterminowe cele państwa w tym obszarze niezależnie od zmian rządów?
Zdaniem 76 proc. ekspertów tak właśnie powinno się stać. Co ciekawe, nikt nie był przeciw takiemu rozwiązaniu, a 24 proc. nie miało zdania na ten temat.
– Przyjęcie strategii, nawet ponadpartyjnej, nie zmieni jeszcze rzeczywistości, ale przynajmniej uczyni problem depopulacji bardziej wyrazistym. Być może wsparcie rodzicielstwa obywateli polskich powinno być także wpisane do konstytucji – uważa prof. Rafał Adamus z Uniwersytetu Opolskiego.
Z kolei mec. Piotr Podgórski z Ogólnopolskiej Federacji Przedsiębiorców i Pracodawców Przedsiębiorcy.pl uważa, że Polska najbardziej potrzebuje mechanizmu, który przetrwa zmianę rządu.
– Dotychczasowe doświadczenie jest tu wymowne: Strategia Demograficzna 2040 została przyjęta uchwałą Rady Ministrów jako „dokument polityki publicznej” ustanawiający całościowe ramy polityki krajowej – czyli aktem, który następny gabinet może uchylić na jednym posiedzeniu – zauważa.
Zdaniem eksperta należy zatem opowiedzieć się za Strategią Demograficzną w randze ustawy – pod jednym warunkiem, że będzie to ustawa proceduralna, a nie programowa.
– Parlament może natomiast zdecydować o trwałych regułach gry: obowiązku oceny wpływu demograficznego każdego projektu ustawy (dziś prawo nie nakłada takiego obowiązku), wieloletnich ramach finansowania polityki rodzinnej, mieszkaniowej i opiekuńczej, odpornych na cykl budżetowy, niezależnym organie monitorującym, raportującym Sejmowi, oraz twardym wymogu rewizji co pięć lat – mówi mec. Piotr Podgórski.
Jego zdaniem ustawa musi też objąć to, co dotąd było spychane na margines: aktywność zawodową osób 55+ i politykę migracyjną.
– Trzeba położyć nacisk na jakość kapitału ludzkiego, elastyczność pracy i zdrowie starszych pracowników – dodaje.
W ocenie eksperta ryzyko jest jedno, ale poważne: ustawa demograficzna może stać się polem wojny światopoglądowej i skończyć jako fasada.
– Jej treść powinna być zatem wynegocjowana ponad podziałami i ograniczona do instrumentów, co do których istnieje realny konsensus. Lepsza wąska ustawa, która obowiązuje, niż ambitna strategia, którą unieważni pierwsza zmiana władzy – podsumowuje mec. Piotr Podgórski.
Grzegorz Gębka, doradca podatkowy podziela takie zapatrywanie i przyznaje, że wskaźniki demograficzne są jasne.
– Trend zmniejszania się liczby mieszkańców będzie występował w kolejnych latach. Za tym będą szły skutki w wielu płaszczyznach życia, w tym w gospodarce – ocenia.
W jego ocenie niezbędne jest przygotowanie się do nowej rzeczywistości zarówno z punktu widzenia stworzenia rynku pracy dla silversów (tj. osób 50+ aktywnych zawodowo – przyp. red.), jak i edukacji młodszych pokoleń co do konieczności przyszykowania się na emeryturę w nowym kształcie (być może właśnie z elementami dalszej aktywności zawodowej), poprzez regularne oszczędzanie przez cały okres aktywności zawodowej przed przejściem na świadczenia.
– Im lepiej będziemy na to przygotowani, tym sprawniej będziemy funkcjonować w nowych warunkach – mówi Grzegorz Gębka.
Dariusz Pluta, adwokat, uważa z kolei, że w bardzo wielu dziedzinach tego typu wieloletnie strategie powinny zostać uchwalone.
Jednym z obszarów, w których długofalowe podejście wydaje się szczególnie istotne, jest system emerytalny. Kurcząca się liczba osób pracujących i rosnąca liczba świadczeniobiorców rodzą bowiem pytanie o to, jak powinien on wyglądać w przyszłości.
Czytaj więcej
Mimo rosnącej świadomości wyzwań wynikających ze zmian demograficznych, niewiele firm ma strategiczną odpowiedź na skutki transformacji ludnościowej.
Zmiany w systemie emerytalnym – czy konieczne?
Czy zatem strategia demograficzna państwa powinna obejmować również reformę systemu emerytalnego, w tym możliwość stopniowego zrównywania wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn oraz jego podwyższenia wraz z wydłużaniem długości życia?
Aż 77 proc. ekspertów Panelu Prawników „Rz” uważa, że tak. Odmiennego zdania jest 18 proc. respondentów.
Maciej Zaborowski, adwokat, zawodowy mediator, partner zarządzający w kancelarii Kopeć Zaborowski, uważa, że to jeden z najtrudniejszych, ale nieuniknionych tematów.
– Jeżeli żyjemy coraz dłużej, musimy uczciwie rozmawiać również o stopniowym zrównaniu i podwyższaniu wieku emerytalnego. Reforma powinna być jednak rozłożona w czasie i uwzględniać stan zdrowia oraz charakter wykonywanej pracy. Udawanie, że problemu nie ma, oznacza przerzucanie kosztów na kolejne pokolenia – ocenia.
W podobnym tonie wypowiada się dr Marcin Wojewódka, radca prawny w Wojewódka i Wspólnicy, prezes zarządu Instytutu Emerytalnego.
– Podniesienie powszechnego wieku emerytalnego, a także zrównanie go dla obu płci jest elementem niezbędnym, jeśli obecne pokolenia chcą, aby nasze dzieci i wnuki nie musiały płacić horrendalnych podatków – uważa.
Jego zdaniem długość życia już znacząco się prawdopodobnie nie wydłuży, bo i tak bardzo wzrosła w Polsce w ciągu ostatnich 30 lat, ale problemem jest to, że będzie coraz mniej płacących składki, a jednocześnie zwiększy się liczba pobierających świadczenia.
– Ta relacja zdeterminuje kwoty, jakie będzie musiał przekazywać co roku budżet państwa, żeby FUS mógł się wywiązać ze swoich zobowiązań emerytalnych – ocenia.
Odmiennie do sprawy podchodzi prof. Mariusz Popławski z Uniwersytetu w Białymstoku.
– Uważam, że wieku emerytalnego nie należy zmieniać. Kluczowym elementem strategii powinny być natomiast konkretne korzyści finansowe, a także pozafinansowe, które będą skutkowały tym, że coraz więcej osób w wieku emerytalnym będzie chciało pracować, a pracodawcom będzie zależało, aby utrzymywać zatrudnienie osób w wieku emerytalnym – mówi.
Czytaj więcej
Kurcząca się liczba rąk do pracy będzie rosnącym obciążeniem. Jak temu przeciwdziałać? Panel ekonomistów „Rzeczpospolitej” nie pozostawia złudzeń:...
Zmiany w innych obszarach
Wydłużenie aktywności zawodowej to jednak tylko jeden ze sposobów ograniczania skutków zmian demograficznych. Eksperci zwracają uwagę również na konieczność dostosowania innych obszarów państwa do zmieniającej się struktury ludności – od rynku pracy, przez politykę migracyjną, po system ochrony zdrowia.
Jakie będą konsekwencje braku działań we wskazanych przez ekspertów obszarach? Aż 83 proc. ekspertów uważa, że bez kompleksowej reformy prawa pracy, polityki migracyjnej i systemu ochrony zdrowia Polska nie będzie w stanie ograniczyć gospodarczych skutków kryzysu demograficznego.
Jedynie 12 proc. zdecydowanie się z tym twierdzeniem nie zgadza.
– Te trzy reformy są komplementarne. Bez ich jednoczesnego wdrożenia skutki kryzysu demograficznego dla gospodarki będą nieuniknione. Przy utrzymaniu niskiego wskaźnika dzietności 1,1 liczba ludności Polski może w 2060 r. obniżyć się do 28,4 mln, co oznacza, że sama polityka prorodzinna nie rozwiąże problemu podaży pracy w nadchodzących dekadach – mówi mec. Piotr Podgórski.
Co więcej dr hab. Tomasz Safjański, prof. Akademii WSB, uważa, że skutki gospodarcze kryzysu demograficznego wykraczają daleko poza brak rąk do pracy i spadek PKB – obejmują również nowe zagrożenia wynikające ze zmiany charakteru przestępczości.
– Rosnąca populacja seniorów przekształci środowisko społeczne, ekonomiczne i technologiczne, tworząc podatny grunt dla naruszeń prawa. Głównymi zagrożeniami staną się przestępczość relacyjna, przestępczość cyfrowa oraz nadużycia w sektorze opieki i ochrony zdrowia. Bez zsynchronizowanej reformy prawa pracy, polityki migracyjnej oraz systemu ochrony zdrowia państwo nie tylko ulegnie presji demograficznej, ale stanie się bezradne wobec nowych, kosztownych form przestępczości – ocenia.
Hubert Hajduczenia, adwokat, senior associate w DLA Piper, zwraca natomiast uwagę, że siłą rzeczy przepisy prawa tworzy się na potrzeby konkretnego czasu i w odpowiedzi na istniejące w danym okresie wyzwania.
– Spójrzmy na art. 39 kodeksu pracy i ochronę przedemerytalną. Okres ochronny został wydłużony z dwóch do czterech lat w 2004 r., kiedy to stopa bezrobocia wynosiła ok. 20 proc. Na tamte czasy uzasadniona mogła być więc próba chronienia pracowników, którzy byli najbardziej narażeni na zwolnienie i którym należało ułatwić dopracowanie do emerytury i zapewnienie sobie tym samym środków egzystencji – przypomniał mecenas.
Jak zaznaczył, dzisiaj bezrobocie wynosi niecałe 6 proc., a problem demograficzny jest dla nas kluczowym wyzwaniem.
– Czy zatem art. 39 k.p. w tej niezmienianej od wielu lat treści ma rację bytu? Wydaje się, że aktualnie tylko zniechęca i utrudnia szukanie pracy osobom 50+, które firmy chętnie by zatrudniły, ale obawiają się związania sobie rąk kilkuletnim okresem ochronnym – mówi.
Zdaniem eksperta należy zastanowić się nad zmianą art. 39 k.p. i jego uelastycznieniem, aby lepiej odpowiadał aktualnym potrzebom, które przez najbliższe lata nie ulegną zmianie.
– Tego rodzaju uwagi można i należy odnieść do wielu przepisów od lat niezmienianych i przez to niedostosowywanych do dzisiejszych wyzwań – mówi mec. Hubert Hajduczenia.
Inaczej do sprawy podchodzi prof. Mariusz Popławski z Uniwersytetu w Białymstoku.
Jak już zwracał uwagę, ograniczenie negatywnych skutków kryzysu demograficznego jest możliwe m.in. bez podnoszenia wieku emerytalnego.
– Nie jest też potrzebna całkowita przebudowa prawa pracy, ale konieczne są ukierunkowane zmiany zwiększające elastyczność zatrudnienia i wspierające pracodawców – mówi.
W jaki sposób?
– Przedsiębiorcy powinni mieć większe możliwości dostosowywania warunków pracy do zmieniających się potrzeb firmy i pracowników. Dotyczy to w szczególności łatwiejszego stosowania niepełnego wymiaru czasu pracy, elastycznych grafików, pracy hybrydowej, umów zadaniowych czy rozwiązań umożliwiających stopniowe ograniczanie aktywności zawodowej przez pracowników w wieku emerytalnym. Jednocześnie państwo powinno aktywnie wspierać pracodawców w utrzymywaniu zatrudnienia starszych pracowników poprzez m.in. ulgi podatkowe i składkowe, programy dofinansowania szkoleń i przekwalifikowania, wsparcie wdrażania ergonomicznych stanowisk pracy, finansowanie programów mentoringowych, w których doświadczeni pracownicy przekazują wiedzę młodszym kadrom – podkreśla prof. Mariusz Popławski.
W ocenie profesora istotnym elementem strategii powinno być także wsparcie rozwoju nowych technologii, w tym sztucznej inteligencji.
– Państwo powinno zachęcać przedsiębiorstwa do inwestycji w automatyzację, cyfryzację i rozwiązania AI poprzez ulgi inwestycyjne oraz programy współfinansowania. Nowoczesne technologie mogą odciążać pracowników od najbardziej powtarzalnych lub fizycznie wymagających zadań, zwiększając jednocześnie ich produktywność – uważa.
Teza 1: Polska powinna przyjąć ponadpartyjną Strategię Demograficzną 2050 w randze ustawy, określającą długoterminowe cele państwa niezależnie od zmian rządów.
Liczba respondentów: 17
Opinie ekspertów (17)
Teza 2: Strategia demograficzna państwa powinna obejmować również reformę systemu emerytalnego, w tym możliwość stopniowego zrównania/podwyższenia wieku emerytalnego wraz z wydłużaniem długości życia.
Liczba respondentów: 17
Opinie ekspertów (17)
Teza 3: Bez kompleksowej reformy prawa pracy, polityki migracyjnej i systemu ochrony zdrowia Polska nie będzie w stanie ograniczyć gospodarczych skutków kryzysu demograficznego.
Liczba respondentów: 17
Opinie ekspertów (17)
