Materiał powstał we współpracy z AsterZeneca
„Demografia. Gospodarka Pokoleń” to projekt „Rzeczpospolitej”, w którym przyglądamy się, jak demografia zmienia polską gospodarkę. Malejąca liczba osób w wieku produkcyjnym i starzenie się społeczeństwa będą miały wpływ na rynek pracy, kondycję firm, finanse publiczne, system emerytalny i ochronę zdrowia. „Rzeczpospolita” pyta ekspertów, przedsiębiorców i polityków, co zrobić, by Polska mogła nadal się rozwijać i skutecznie konkurować.
Wiktor Janicki: „Rzeczpospolita”: Demografia to jeszcze wyzwanie, na które możemy się przygotować, czy już kryzys, którego skutki pozostaje nam tylko łagodzić?
Jedno i drugie. Już jesteśmy w fazie kryzysu, a jego skala będzie narastać. Musimy więc jednocześnie reagować na to, co dzieje się dzisiaj i podejmować działania z myślą o kolejnych dekadach. Demografia fatalnie wpisuje się w myślenie ograniczone do kadencji politycznych czy rocznych budżetów. Nawet jeśli uda nam się poprawić dzietność, efekty dla rynku pracy i finansów publicznych zobaczymy dopiero za około 20 lat.
Dlatego już teraz powinniśmy podejmować decyzje, z którymi spóźniliśmy się o wiele lat. Jeżeli sprawdzą się prognozy mówiące, że w 2060 r. liczba mieszkańców Polski spadnie do 28 mln, skala problemów będzie znacznie większa niż obecnie.
Wiktor Janicki, prezes AstraZeneca Polska
W ramach cyklu „Demografia. Gospodarka pokoleń” miałam przyjemność rozmawiać z prof. Maciejem Duszczykiem, wiceministrem spraw wewnętrznych, który konsekwentnie twierdzi, że wiara w to, iż wdrażanie kolejnych programów skierowanych do rodzin ograniczy spadek dzietności, to opowieści o żelaznym wilku.
Zgadzam się, choć nie oznacza to, że należy rezygnować z takich działań. Poprawa dzietności jest niezwykle ważna, a dostęp do opieki nad dziećmi może w tym pomóc. Problem jest jednak znacznie bardziej złożony.
Zaczyna się choćby od tego, jak rodzicielstwo przedstawiane jest w kulturze i popkulturze. To wpływa na wzorce, które obserwują młodzi ludzie. Drugą kwestią jest ich poczucie bezpieczeństwa ekonomicznego. Muszą wierzyć, że będą w stanie utrzymać siebie i swoje dzieci. Tymczasem doszło do pewnego rodzaju transferu finansowego od młodszego pokolenia do starszego. Świadczenia dla seniorów są potrzebne, ale ich finansowanie obciąża również młodych ludzi. To może wpływać na ich optymizm i decyzje dotyczące rodzicielstwa.
Sama poprawa dzietności zresztą nie rozwiąże wszystkich problemów. Dziś w Polsce współczynnik dzietności wynosi około 1, podczas gdy do zastępowalności pokoleń potrzebujemy 2,1. Jednocześnie wykorzystujemy tylko część potencjału osób w wieku produkcyjnym. Aktywnych zawodowo jest około 75 proc. z nich. Mamy więc ogromne rezerwy, szczególnie wśród osób, które mogłyby dłużej pozostawać na rynku pracy.
Czy jesteśmy gotowi zmienić to myślnie? Przyjąć, że skoro żyjemy coraz dłużej, to również dłużej powinniśmy pracować?
Niestety, chyba nie. A powinniśmy już dzisiaj rozpocząć poważną dyskusję na ten temat. W czasach mediów społecznościowych i natychmiastowych reakcji politykom szczególnie trudno podejmować takie kwestie jak wydłużenie aktywności zawodowej czy podniesienie wieku emerytalnego. To tematy społecznie trudne, ale właśnie dlatego wymagają dojrzałej rozmowy. Jest jeszcze jeden warunek: żeby pracować dłużej, trzeba dłużej pozostawać w zdrowiu. Trudno oczekiwać aktywności zawodowej od osoby, która w wieku 60 lat jest schorowana i nie ma sił do pracy. Tę dyskusję powinniśmy byli rozpocząć pięć, a może nawet dziesięć lat temu. Tymczasem wciąż ją odkładamy.
Skoro zdrowie ma być warunkiem dłuższej aktywności zawodowej, to czy polski system ochrony zdrowia jest przygotowany na takie wyzwanie? Mówimy przecież o większych inwestycjach w profilaktykę i nowoczesne leczenie.
Najtańsze leczenie to takie, które w ogóle nie musiało się odbyć. Czyli profilaktyka. Tymczasem w Polsce przeznaczamy na nią około 1,5 proc. wydatków na zdrowie, podczas gdy średnia unijna wynosi około 4 proc.
Od lat deklarujemy, że chcemy inwestować w profilaktykę, ale w praktyce odkładamy te decyzje. Dlaczego? Bo to inwestycja, która nie przynosi zwrotu w następnym roku budżetowym. Jej efekty widać po 10, 20 czy 30 latach. A właśnie wtedy będziemy najbardziej potrzebować zdrowszego społeczeństwa, zdolnego do dłuższej pracy.
Znamy wiele rozwiązań, które mogłyby zachęcać do profilaktyki. Od lat rozmawiamy o bonach, ulgach podatkowych czy preferencjach dla osób regularnie korzystających z badań i szczepień. W niektórych systemach prywatnych ubezpieczeń osoby przestrzegające kalendarza szczepień płacą niższe składki. Ubezpieczyciele wiedzą, że dzięki temu przyszłe koszty leczenia mogą być niższe.
Można również rozważyć szybszy dostęp do specjalistów dla osób uczestniczących w zalecanych badaniach przesiewowych albo ulgi podatkowe dla korzystających z badań okresowych, takich jak program „Moje Zdrowie” (bezpłatny program profilaktyczny przygotowany przez resort zdrowia- red.).
Chodzi o to, by ludzie widzieli konkretną korzyść z dbania o zdrowie. Wczesne wykrycie choroby pozwala często zapobiec jej rozwojowi albo rozpocząć leczenie na etapie, na którym jest ono znacznie tańsze.
Mówię to również jako przedstawiciel branży farmaceutycznej, która może być postrzegana jako beneficjent większych wydatków na leczenie. Im wcześniej rozpoznajemy i leczymy choroby, tym mniejsze koszty ponosi system. Największe wydatki często pojawiają się w zaawansowanych stadiach chorób.
Czyli znów rozbijamy się o pieniądze?
Przede wszystkim o sposób ustalania priorytetów. Dysponując ograniczonym budżetem, koncentrujemy się na bieżących potrzebach, zamiast inwestować w rozwiązania, które przyniosą korzyści za kilkanaście lat.
Czy obecny model finansowania ochrony zdrowia jest w stanie przetrwać tak głębokie zmiany demograficzne?
Moim zdaniem nie. Jesteśmy sobie winni poważną rozmowę o tym, jaki standard opieki zdrowotnej możemy zapewnić przy obecnej wysokości składki zdrowotnej i dopłat z budżetu państwa. Co możemy zaoferować pacjentom dzisiaj, co za pięć lat, a co za dziesięć, kiedy społeczeństwo będzie jeszcze starsze?
Druga kwestia to rozproszenie wydatków związanych z chorobami. Mamy budżet NFZ, który finansuje leczenie, budżet ZUS, z którego wypłacane są świadczenia związane z niezdolnością do pracy, oraz koszty ponoszone przez pracodawców w związku z absencją pracowników.
Do tego dochodzą koszty opieki długoterminowej ponoszone przez rodziny, zarówno finansowe, jak i związane z czasem poświęcanym na opiekę nad bliskimi.
W pewnym sensie za tę samą chorobę płacimy więc w kilku różnych miejscach. Tymczasem brakuje pomysłu, jak skoordynować te wydatki i spojrzeć na nie jako na całość.
Ale czy takie budżety w ogóle da się skoordynować?
Nie sądzę, by możliwe było ich proste połączenie. Można jednak stworzyć długoterminową strategię, która uwzględniałaby prognozy demograficzne, przyszłe potrzeby zdrowotne i niezbędne nakłady.
Dzięki temu moglibyśmy już dzisiaj kierować część środków tam, gdzie przyniosą największe korzyści za 10 czy 20 lat.
Nie znam obecnie takiej kompleksowej, długoterminowej strategii. Mam wrażenie, że zamykamy oczy i biegniemy w stronę ściany, nie rozglądając się wokół.
Postuluje pan zwiększenie nakładów na ochronę zdrowia. Ale czy podnoszenie składki zdrowotnej nie jest rozwiązaniem na krótką metę? W starzejącym się społeczeństwie nie można przecież bez końca zwiększać obciążeń pracujących.
Oczywiście, że nie. Chciałbym być dobrze zrozumiany. Potrzebujemy kilku działań prowadzonych równolegle.
Po pierwsze, należy eliminować nieefektywność systemu ochrony zdrowia i nadużycia w systemie świadczeń społecznych. Musimy sprawdzić, gdzie pieniądze są wydawane nieefektywnie i czy wszystkie świadczenia trafiają do osób rzeczywiście uprawnionych.
Po drugie, potrzebujemy uczciwej rozmowy ze społeczeństwem o tym, ile jesteśmy gotowi płacić za zdrowie i jakiego poziomu opieki oczekujemy.
Równolegle powinniśmy rozwijać rozwiązania wspierające dzietność, ale odpowiadające na rzeczywiste potrzeby młodych ludzi.
Czytaj więcej
Dziś problemem jest zapewnienie w krótkim czasie odpowiedniej liczby dostępnych cenowo mieszkań. Jeśli jednak obecne trendy się utrzymają, już za d...
Profilaktyka to jedno. Drugim warunkiem dłuższego życia w dobrym zdrowiu jest dostęp do nowoczesnych terapii. Czy przy rosnącej presji na finanse NFZ Polska może zapewnić pacjentom dostęp do innowacyjnego leczenia na poziomie najbardziej rozwiniętych państw UE?
Trzeba przyznać, że dostęp do nowoczesnych terapii w Polsce znacząco się poprawił. Ministerstwo Zdrowia wykonało w ostatnich latach dużą pracę.
Co więcej, w założeniach do polityki lekowej pojawiła się ambicja, aby Polska znalazła się w pierwszej dziesiątce państw Unii Europejskiej pod względem szybkości dostępu do nowych leków, mierzonej wskaźnikiem W.A.I.T. To bardzo dobry cel.
Tyle, że za deklaracjami muszą pójść konkretne rozwiązania prawne i finansowe.
Polska powinna być krajem przewidywalnym dla inwestorów. Nowe przepisy muszą być konsultowane nie tylko z branżą farmaceutyczną, lecz także z lekarzami, organizacjami pacjentów i całym środowiskiem medycznym.
Potrzebujemy również większych nakładów na refundację leków. Polska nadal przeznacza na zdrowie mniejszą część PKB niż porównywalne kraje. Skoro jesteśmy jedną z 20 największych gospodarek świata, powinniśmy przestać traktować 7 proc. PKB jako wystarczający cel. Musimy zacząć rozmawiać o wydatkach rzędu 8–9 proc. PKB, czyli poziomie zbliżonym do średniej unijnej.
Możemy oczywiście dyskutować o sposobie finansowania. Uważam, że składka zdrowotna jest najprostszym mechanizmem zwiększenia nakładów. Ale przy obecnym poziomie finansowania trudno będzie uzyskać znacznie więcej z systemu.
Mamy jedne z najniższych cen leków w Unii Europejskiej. Jednocześnie rośnie presja ze strony Stanów Zjednoczonych na podnoszenie cen leków poza rynkiem amerykańskim. Pojawia się również ryzyko odpływu inwestycji farmaceutycznych z Polski i Europy. To bardzo delikatna równowaga.
Rozmawiałam niedawno z Arkadiuszem Budzińskim z firmy Ipsen, który zwracał uwagę na tempo rozwoju innowacyjnej farmacji w Chinach. Europa coraz bardziej zostaje w tyle. Czy nie grozi nam, że za kilka lat będziemy już tylko kupować technologie rozwijane w USA i Chinach?
Uważam, że ten pociąg jeszcze możemy dogonić, choć czasu jest coraz mniej.
Polska ma bardzo mocną pozycję w badaniach klinicznych. Jesteśmy dziewiątym rynkiem na świecie pod tym względem. Dlaczego więc nie uznać tego za jeden ze strategicznych kierunków rozwoju państwa? Nie chodzi o strategię jednego czy drugiego rządu, lecz o długoterminową decyzję, że chcemy inwestować w ten sektor. Jeśli badania kliniczne przeniosą się do Stanów Zjednoczonych czy Chin, bardzo trudno będzie później sprowadzić je z powrotem.
Taka polityka musi jednak wykraczać poza Ministerstwo Zdrowia. Kluczową rolę powinny odgrywać również Ministerstwo Rozwoju i Technologii oraz Ministerstwo Finansów. To tam mogą powstawać impulsy inwestycyjne.
Tymczasem od kilkunastu miesięcy rozmawiamy o polityce lekowej. Apelujemy, by miała charakter ponadresortowy, a ostatecznie otrzymujemy dokument koncentrujący się przede wszystkim na tym, jak kupować możliwie dużo leków za możliwie niską cenę.
To ważne, ale niewystarczające. Powinniśmy również pytać, ile wzrostu gospodarczego możemy wygenerować dzięki inwestycjom w innowacyjną farmację.
Czyli rozwój przemysłu farmaceutycznego powinien być także częścią odpowiedzi na kryzys demograficzny?
Zdecydowanie. Jeśli mieszkańców Polski będzie coraz mniej, to dla utrzymania wzrostu gospodarczego będziemy potrzebować większej produktywności. Musimy tworzyć więcej wysoko wyspecjalizowanych, dobrze płatnych miejsc pracy, generujących dużą wartość dodaną.
Innowacyjna farmacja, obok sektora technologicznego, jest jedną z branż, które mogą odegrać tu istotną rolę.
Podam przykład AstraZeneca. Każdego roku przeznaczamy około 25 proc. naszych przychodów na badania i rozwój. To pokazuje skalę zaangażowania tego sektora w innowacje.
Jeśli liczba mieszkańców Polski spadnie o 20 proc., nie utrzymamy obecnego poziomu PKB bez zwiększenia wartości wytwarzanej przez jednego pracownika. Dlatego potrzebujemy gospodarki opartej na coraz bardziej zaawansowanych technologiach i kompetencjach.
W 2025 r. AstraZeneca prowadziła w Polsce 141 badań klinicznych z udziałem ponad 1700 pacjentów. Czy takie inwestycje są również elementem odpowiedzi firmy na wyzwania demograficzne?
Jak najbardziej. Badania kliniczne przynoszą korzyści na kilku poziomach.
Po pierwsze, dają pacjentom możliwość skorzystania z terapii, które nie są jeszcze dostępne w ramach refundacji. Po drugie, mogą częściowo odciążać system ochrony zdrowia z kosztów leczenia. Po trzecie, tworzą wysoko wyspecjalizowane miejsca pracy, a więc generują wartość dla gospodarki.
Polska pozostaje dla AstraZeneca strategicznym miejscem na światowej mapie badań klinicznych i innowacji. Świadczy o tym zarówno liczba prowadzonych tutaj badań, jak i skala naszego zatrudnienia.
W Polsce pracuje dla nas około 3,5 tys. osób. To wysoko wykwalifikowani specjaliści, którzy przyczyniają się do rozwoju bardziej innowacyjnej gospodarki. W ten sposób również staramy się odpowiadać na wyzwania wynikające ze zmian demograficznych.
A jak sama AstraZeneca przygotowuje się do kryzysu demograficznego? Przecież również firmy farmaceutyczne mogą w przyszłości odczuwać niedobór pracowników.
Mamy zróżnicowaną strukturę zatrudnienia, w tym dużą grupę młodych pracowników w wieku 25–35 lat. Ale staramy się patrzeć na rynek pracy znacznie szerzej.
Prowadzimy między innymi program wspierający powrót kobiet do aktywności zawodowej po dłuższych przerwach związanych z urlopami macierzyńskimi i wychowawczymi. Chcemy umożliwić im pełniejsze wykorzystanie kompetencji i doświadczenia.
Jednocześnie inwestujemy w młodych pracowników, ale też staramy się zatrzymywać tych bardziej doświadczonych. Są oni ogromnym źródłem wiedzy, którą mogą przekazywać kolejnym pokoleniom.
Najgorsze, co moglibyśmy zrobić, to stworzyć w firmie silosy, w których poszczególne pokolenia funkcjonują osobno, nie wymieniając się wiedzą, doświadczeniem czy umiejętnościami związanymi z nowymi technologiami. Dlatego tak duże znaczenie ma dla nas dialog międzypokoleniowy. Jeśli chcemy skutecznie odpowiadać na kryzys demograficzny, musimy nauczyć się lepiej wykorzystywać potencjał pracowników w różnym wieku.
