„Demografia. Gospodarka Pokoleń” to projekt „Rzeczpospolitej”, w którym przyglądamy się, jak demografia zmienia polską gospodarkę. Malejąca liczba osób w wieku produkcyjnym i starzenie się społeczeństwa będą miały wpływ na rynek pracy, kondycję firm, finanse publiczne, system emerytalny i ochronę zdrowia. „Rzeczpospolita” pyta ekspertów, przedsiębiorców i polityków, co zrobić, by Polska mogła nadal się rozwijać i skutecznie konkurować.
Prof. Przemysław Śleszyński z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania Polskiej Akademii Nauk, badacz procesów demograficznych i rozwoju regionalnego, przygotował w ramach Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej analizę „Uwarunkowania i skutki depopulacji Polski”. Przypomina w niej, że w ubiegłym roku współczynnik dzietności ogólnej (TFR) osiągnął w Polsce krytycznie niski poziom 1,07. Przy czym w kilkuset gminach TFR spadł poniżej 1, a niekiedy nawet poniżej 0,5, co oznacza prostą drogę do ich wymarcia w perspektywie 2–3 pokoleń.
Czytaj więcej
Dostęp do poczty czy urzędu tylko co drugi dzień, a zamiast części stałych placówek – mobilne. Na razie to przyszłość, ale samorządy muszą już dziś...
Kryzys demograficzny: Jakie będą skutki depopulacji Polski?
„Należy też spodziewać się wyludniania typowych obszarów wiejskich i zaniku setek, jeśli nie tysięcy, wsi, a także poważnej redukcji wielu miast, zwłaszcza małych i średnich. Nastąpi to w ciągu dwóch, maksymalnie trzech pokoleń zwłaszcza w centrum, na wschodzie i północy kraju (poza Warszawą i innymi większymi aglomeracjami). Powstanie olbrzymi problem zagospodarowania porzucanej i dekapitalizowanej infrastruktury. Nawet gdy nieruchomości – mieszkania, domy i budynki gospodarcze wraz z przynależnymi działkami – będą miały żyjących właścicieli (najczęściej spadkobierców – dzieci, wnuków), trudno sobie wyobrazić, aby mogli oni utrzymać te nieruchomości w zadowalającym stanie. Skala tego zjawiska będzie liczona zapewne w setkach tysięcy budynków…” – czytamy w analizie prof. Śleszyńskiego.
Do kłopotów z utrzymaniem budynków dojdą koszty utrzymania infrastruktury. Palącym wyzwaniem władz każdego szczebla stanie się zapewnienie funkcjonalności państwa i usług publicznych.
Czytaj więcej
Polityka mieszkaniowa stawiająca tylko na budownictwo społeczne jest niewystarczająca. Są dwie kwestie, którymi rząd się nie zajmuje: to długie pro...
Dlaczego w Polsce rodzi się tak mało dzieci?
W tej sytuacji najważniejsze pytanie, które dziś pada w różnych gremiach, brzmi: dlaczego nie rodzą się dzieci? Odpowiedzi na nie szukano też na zorganizowanym przez Polski Związek Firm Deweloperskich Kongresie Deweloperskim. Zdaniem prof. Elżbiety Mączyńskiej, prezes honorowej Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego nie można jednoznacznie przesądzić, co decyduje o tak małej liczbie urodzeń w Polsce: czynniki ekonomiczne czy kulturowe.
– Zaczęło się u nas od ekonomicznych i jeszcze jest za mało czasu, żeby w pełni mówić o kulturowych, ale one również nabierają coraz większego znaczenia. Coraz więcej mamy w mediach i w różnych dyskusjach takich stwierdzeń, że dzieci to „rzecz straszna”. Po pierwsze kosztują, po drugie nie dają się wyspać, no same negatywne rzeczy. I to jest bardzo groźne. Bardzo ważna jest zmiana narracji wokół posiadania dzieci. Bo moim zdaniem w życiu człowieka nie ma nic lepszego niż mieć dzieci – mówiła prof. Mączyńska.
Uczestnicy dyskusji nie byli zgodni co do tego, czy własne mieszkanie jest warunkiem podjęcia decyzji o urodzeniu pierwszego czy kolejnego dziecka.
– Mieszkalnictwo ma bardzo duże znaczenie dla dzietności. Ludzie powinni dostawać mieszkania wcześniej, gdy są młodzi, i powinny one mieć odpowiednią powierzchnię – mówił Mateusz Łakomy, ekspert ds. demografii, dyrektor Demograficon.
Tego samego zdania jest Bartosz Marczuk, były wiceminister rodziny, pracy i polityki społecznej w rządzie Beaty Szydło, ojciec piątki dzieci, który jest przekonany, że bon w wysokości 100 tys. zł za każde dziecko do wykorzystania na wkład własny, remont czy budowę domu byłby skuteczną zachętą do rodzenia dzieci.
– Nie zgadzam się z tym, że mieszkanie jest warunkiem albo że powinno być warunkiem myślenia o dzieciach. Ono rzeczywiście stało się dla wielu osób takim sine qua non, ale to wynika z wielu rzeczy i nie wydaje mi się, że powinniśmy utrwalać taki proces myślowy. Ten proces myślowy wynika z tego, że decyzja o dziecku stała się właśnie decyzją, a nie naturalną konsekwencją tego, że dwoje ludzi się ze sobą spotkało i postanowiło razem kontynuować życie. I przez to, że mamy możliwość kontrolowania tego, kiedy i ile tych dzieci się pojawi, zaczynamy myśleć jak homo economicus. To są pewne konsekwencje rzeczywistości, w której funkcjonujemy, gdzie ten racjonalny sposób myślenia narzucany jest wszystkim dookoła – uważa dr Agnieszka Wincewicz-Price, kierownik zespołu ekonomii behawioralnej Polskiego Instytutu Ekonomicznego.
– Matki młodych dziewczyn dzisiaj wcale nie zachęcają ich do tego, żeby miały dzieci, wręcz przeciwnie. Kontynuuj edukację, musisz zadbać o siebie, musisz być niezależna. I to utrwala myślenie w kategoriach kosztów i korzyści. Tak nie było kiedyś – dodaje ekspertka.
Podobną diagnozę stawia w swojej analizie prof. Przemysław Śleszyński. Jego zdaniem główną przyczyną niskiej stopy urodzeń są przemiany kulturowe. Chodzi o przejście od społeczeństw tradycyjnie rodzinnych do indywidualistycznych, przy równoczesnym wzroście zamożności. „Procesy te są obecne zwłaszcza w świecie zachodnim od kilku dekad i wraz z globalnym trendem modernizacji przyszły do Polski (szczególnie po 1989 r.). Jest to m.in. odkładanie w czasie rodzicielstwa, mniejsza liczba potomstwa czy wzrost dobrowolnej bezdzietności, a zasadniczo silniejsza niż dawniej motywacja rozwoju osobistego w stosunku do rodzinnego” – pisze ekspert.
Czytaj więcej:
Długość nieobecności nie może sama w sobie uzasadniać pogorszenia warunków zatrudnienia. Szczególnie ryzykowne są także decyzje oparte na założeniu...
Pro
Kwestie ekonomiczne i organizacyjne, związane z zapewnieniem mieszkania, wysokością zarobków czy wsparciem publicznym młodych rodzin, są w jego ocenie bardzo istotne, ale drugorzędne wobec czynników kulturowych. Nie oznacza to, w ocenie prof. Śleszyńskiego, że należy rezygnować z jakiejkolwiek polityki prorodzinnej, wręcz przeciwnie, gdyż wówczas spadek dzietności mógłby nabrać tempa katastroficznego.
„Należy jednak zdawać sobie sprawę, że w obecnych warunkach nawet najlepsze programy prorodzinne tylko poprawią dzietność, ale nie przywrócą pełnej zastępowalności pokoleń. To nastąpiłoby, gdyby radykalnie zmieniło się współczesne podejście do posiadania potomstwa” – uważa prof. Śleszyński.
Czytaj więcej
Niedawne dane GUS o migracji rozpętały internetową burzę. My sprawdzamy, jak wygląda życie w gminach, gdzie nawet co trzeci-czwarty mieszkaniec to...
Polskę przed wyludnieniem ratują dziś cudzoziemcy
Jego zdaniem, jeśli poziom dzietności nie podniesie się w Polsce znacząco, to systematycznie będzie ubywać ludności etnicznie polskiej. Nie oznacza to jednak, że ludności ogółem będzie ubywać. W ocenie eksperta imigracja zagraniczna będzie co najmniej ograniczać wyludnianie się.
Na znaczenie imigracji zwrócił też uwagę w swoim wystąpieniu na Kongresie Deweloperskim analityk Robert Chojnacki, założyciel Tabelaofert.pl.
– Nie można dyskusji o demografii sprowadzać do liczby zgonów i urodzeń. Najlepszy dowód: w ciągu ostatnich sześciu lat ubyło w Polsce 900 tysięcy osób. Nie widzieliśmy tego jednak w biurach sprzedaży, dlatego że w międzyczasie mieliśmy do czynienia z napływem Ukraińców, których zarejestrowano właśnie też około 900 tysięcy. Dlatego dla wyciągnięcia właściwych wniosków konieczna jest zrozumienie zachodzących procesów - mówił Robert Chojnacki.
Dzietność to jedno. Migracje między miastami też mają znaczenie
Niewątpliwie zmiany demograficzne wpłyną na skalę zapotrzebowania na nowe mieszkania, ale niektóre dane będą dla wielu osób zaskoczeniem. Ciekawych informacji dostarczyło zaprezentowane przez Roberta Chojnackiego badanie eksperymentalne GUS. Wynika z niego, że Polska liczy nie 36,5 mln mieszkańców, lecz 38,8 mln, jeśli na podstawie tak zwanych śladów życia uwzględnimy osoby, które przebywają u nas na stałe. Okazuje się, że duża część mieszkańców miast, które ich nie tracą, to cudzoziemcy. Rekord należy do aglomeracji wrocławskiej, której 16 proc. stanowią obcokrajowcy, a w samym Wrocławiu prawie 20 proc. ludności to osoby urodzone poza Polską.
– Można powiedzieć, że Wrocław jest trochę jak Londyn, bo tam ten wskaźnik wynosi ok. 22 proc. – mówił Chojnacki.
W aglomeracji warszawskiej cudzoziemcy stanowią 12,2 proc. mieszkańców, w gdańskiej 8,6 proc., krakowskiej 8 proc., poznańskiej 10,5 proc., łódzkiej 9,1 proc., a w śląskiej 4,6 proc.
Większość tych osób przyjechała z Ukrainy. Ich napływ wsparł polski rynek mieszkaniowy, ale Polska przyciąga też ludzi z innych krajów, przede wszystkim z Niemiec i Wielkiej Brytanii. W tym gronie są wracający do ojczyzny Polacy. Dziś już więcej osób wyjeżdża z Niemiec do Polski niż z Polski do Niemiec. Ten trend widać od dwóch lat. Jeszcze wcześniej pojawił się on w Wielkiej Brytanii.
– Tylko te dwa kraje, Niemcy i Wielka Brytania zapewniły Polsce w ostatnim roku o 36 tysięcy obywateli więcej. Zakładając, że urodzi się w tym roku 240 tysięcy dzieci, to te transfery to 15 proc. populacji. To nie jest wcale mało i to jest element, którym uważam, że zarówno GUS, jak i budujący mieszkania powinniście się zająć, bo te osoby co do zasady muszą gdzieś mieszkać. Są to raczej osoby młode, których powody emigracji są zupełnie inne niż w przypadku Ukraińców. Prawdopodobnie wybrali Polskę, bo jest postrzegana jako bardzo bezpieczny kraj, który nie został dotknięty kryzysem migracyjnym. Jeżeli mówimy o demografii, nie chciałbym, żeby to było źle odebrane, ale Polska jest liderem w jednej statystyce - ma największy odsetek ludności pochodzenia europejskiego – podsumowuje Robert Chojnacki.
Czytaj więcej
W Warszawie za metr nowego mieszkania deweloperzy chcą już średnio ponad 20 tys. zł. W Krakowie 17,3 tys. zł, a we Wrocławiu – 16,3 tys. zł – wynik...
Warszawa przyciąga, ale traci przez ceny mieszkań
Choć te dane napawają optymizmem, nie zmieniają znaczenia demografii dla mieszkalnictwa. Wpływa ona na skalę popytu i jego geografię. Jednak większość gmin traci mieszkańców nie tylko z powodu niskiej dzietności. Przyczyną są wyprowadzki do dużych miast. Warszawa jako jedyna przyciąga ludzi z całej Polski. Inne najsilniejsze ośrodki przyciągają do siebie mieszkańców innych, mniejszych miast w regionie. W przypadku Gdańska są to np. to Olsztyn czy Elbląg.
Robert Chojnacki wskazuje na jeszcze jeden trend. Młodzi przeprowadzają się do dużych ośrodków, przede wszystkim w poszukiwaniu pracy i możliwości rozwoju, ale w pewnym momencie wyprowadzają się do obszarów podmiejskich, poza granice dużych miast. Wyjątkiem są tu dwie aglomeracje, łódzka i śląska.
– Wytłumaczeniem są ceny mieszkań. Otóż ceny mieszkań zarówno w Łodzi i poza Łodzią, jak i w Katowicach i poza Katowicami są mniej więcej takie same. Cena mieszkań w Warszawie i poza Warszawą, albo w Gdańsku i poza Gdańskiem jest zupełnie różna i dlatego gdy jesteśmy na etapie życiowym, w którym metraż mieszkania staje się dla nas ważniejszy niż bliskość centrum miasta, to część osób postanawia wyprowadzić się z głównego miasta do aglomeracji. Miejscowości, które leżą pod Warszawą, to jest drugi rynek mieszkaniowy w Polsce po samej Warszawie. To jest większy rynek niż Kraków, niż Trójmiasto – mówi Robert Chojnacki.
Czytaj więcej
Powinniśmy potraktować demografię jako strategiczny projekt skierowany do pokolenia Z. Trzeba spełnić kilka dość prostych warunków, np. przekierowa...
Jest problem z demografią, ale brakuje wiedzy i rozwiązań
Te wędrówki ludności śledzą z uwagą deweloperzy, szukając odpowiedzi na pytania, gdzie i co budować, by zaspokoić popyt zmieniającego się społeczeństwa, w którym przybywa jednoosobowych gospodarstw domowych i seniorów. Nawet jeśli dzisiaj katastrofy demograficznej nie widać w ich biurach sprzedaży, a wręcz wyniki dają powody do zadowolenia, to depopulacja niesie dotkliwe skutki społeczne i ekonomiczne nie tylko dla budujących mieszkania.
„Pomimo werbalnych zapewnień problem depopulacji wciąż nie przekłada się na konkretne priorytety w realnej polityce państwa. Problemem jest deficyt rzetelnych diagnoz. Wiele oficjalnych opracowań demograficznych (w tym projekcji ludnościowych) od dawna jest mało przydatnych w planowaniu rozwoju. Zdecydowanie za słabe jest zaplecze eksperckie, które mogłoby profesjonalnie wesprzeć ok. 3 tys. samorządów (gmin, powiatów, województw, związków komunalnych) w identyfikacji faktycznych zjawisk oraz formułowaniu wykonalnych, a nie życzeniowych rekomendacji. Sytuacja ta wymaga zmiany kierunku wielu polityk państwa…” – podsumowuje prof. dr hab. Przemysław Śleszyński.
Widać, że nie ma tu prostych recept. Nie ma jednego czynnika, który mógłby zatrzymać ten trend, nie mówiąc już o jego odwróceniu. Nawet radykalna poprawa dostępności mieszkań może nie wystarczyć.
