„Demografia. Gospodarka Pokoleń” to projekt „Rzeczpospolitej”, w którym przyglądamy się, jak demografia zmienia polską gospodarkę. Malejąca liczba osób w wieku produkcyjnym i starzenie się społeczeństwa będą miały wpływ na rynek pracy, kondycję firm, finanse publiczne, system emerytalny i ochronę zdrowia. „Rzeczpospolita” pyta ekspertów, przedsiębiorców i polityków, co zrobić, by Polska mogła nadal się rozwijać i skutecznie konkurować.
O długowieczności mówią dziś politycy w kraju i za granicą, badacze, firmy i marketingowcy. Gospodarka długowieczności, cokolwiek kryje się pod tym pojęciem, ma być kluczem do rozwoju starzejącej się Europy i umownego Zachodu. Jednocześnie życie codzienne coraz większej liczby osób długowiecznych powiązane jest z kryzysem sektora opieki długoterminowej i rosnącym obciążeniem gospodarstw domowych. Wynika to z dwóch zjawisk: jednej strony z luki zdrowotnej, czyli różnicy między długością życia a długością życia w zdrowiu, oraz powiązanej z nią luki opiekuńczej, czyli różnicy między zapotrzebowaniem na wsparcie a możliwościami jego zaspokojenia.
Dwa obrazy długowieczności
W listopadzie br. odbędzie się w Polsce kilka wydarzeń poświęconych długowieczności, na których będą debatować ministrowie, eksperci oraz przedstawiciele firm oferujących różne formy wspierania dłuższego życia w zdrowiu, od ćwiczeń fizycznych i diagnostyki, przez suplementy, aż po specyficzne formy światła i relaksu. Polska nie znajduje się w awangardzie krajów wspierających gospodarkę długowieczności, a raczej nadganiamy boom dostrzegalny od kilku lat w Stanach Zjednoczonych czy Japonii. Amerykanie po pięćdziesiątce wydają już 7,1 bln dol. rocznie, a do 2032 r. ma to być 13,5 bln. W Japonii zaś gospodarstwa domowe osób 60+ odpowiadają za blisko połowę konsumpcji.
Czytaj więcej
Nie wystarczy zachęcać Polaków do dłuższej pracy. Trzeba zadbać o to, by mogli pracować w dobrym zdrowiu. O kosztach starzenia się społeczeństwa, f...
Za tym boomem stoi idea gospodarki długowieczności, blisko spokrewniona z pojęciem srebrnej gospodarki. Zakłada ona, że dłuższe życie w zdrowiu jest dywidendą, którą społeczeństwo może zrealizować, przebudowując bieg życia, rynek pracy i system zdrowia, a starzejący się i starzy konsumenci tworzą częściowo zaniedbany przez przedsiębiorstwa rynek, wokół którego regiony mogą budować ośrodki innowacji – tzw. huby długowieczności. Obraz takiej gospodarki uzupełnia jeszcze rynek zdrowia, kosmetyki, rekreacji i czasu wolnego. To właśnie te najbardziej atrakcyjne strony późnego wieku najłatwiej przyciągają uwagę mediów, polityków i biznesu. Dubravka Šuica, komisarz UE ds. regionu śródziemnomorskiego w aktualnie urzędującej Komisji Europejskiej, a w latach 2019–2024 wiceprzewodnicząca Komisji Europejskiej ds. demokracji i demografii, pisała niedawno na łamach „Rzeczpospolitej”: „Europa się starzeje. I to może być dobra wiadomość”, wskazując na nowe rynki zbytu dla produktów wspierających długowieczność.
Drugi obraz wyłania się z codzienności gospodarstw domowych, w których mieszkają osoby starsze, w tym długowieczne. Jest on zdominowany przez braki w opiece długoterminowej, przeciążonych opiekunów rodzinnych i doraźne łączenie świadczeń publicznych, prywatnych zakupów i pomocy krewnych. Rozbieżność między tymi wizjami jest znacząca i wciąż się pogłębia, bo luka zdrowotna raczej się zwiększa, niż zmniejsza. Wiąże się to też z wyludnianiem wielu gmin i potrzebą pomocy dla większej liczby osób przy mniejszych zasobach, a tym samym z trudnościami w zapewnianiu adekwatnego do potrzeb wsparcia. Prezes GUS dr hab. Marek Cierpiał-Wolan ostrzegał niedawno w rozmowie z „Rzeczpospolitą”, że do 2050 r. liczba osób w wieku produkcyjnym może spaść o 5 mln – to także mniej rąk do opieki, w rodzinach i w usługach.
Luka zdrowotna
Opublikowana w 2026 r. w „The Lancet Public Health” analiza „Global Burden of Disease 2023” (GBD) wskazuje na rosnącą różnicę między długością życia a długością życia w zdrowiu. W ciągu pokolenia luka wydłużyła się globalnie z 8,8 roku w 1990 r. do 10,7 roku w 2023 r. i powiększyła się w 203 spośród wszystkich 204 krajów. Jednocześnie największe luki dają się zaobserwować w krajach najbogatszych – w Stanach Zjednoczonych wyniosła ona 14 lat. W skali świata luka ta w większym stopniu dotyka żyjących dłużej kobiet: 12,1 lat wobec 9,3 lat u mężczyzn. Za ponad połowę tych lat odpowiadają schorzenia mięśniowo-szkieletowe, zaburzenia psychiczne, utrata słuchu, upadki i urazy oraz inne choroby przewlekłe – problemy do odroczenia lub uniknięcia dzięki profilaktyce i rehabilitacji. Polska jest o kilka lat z tyłu za europejską czołówką – i w długości życia, i w latach życia w zdrowiu. Dane GUS, liczone inną metodą niż szacunki GBD, pokazują, że w 2024 r. przeciętne oczekiwane trwanie życia dla kobiet wynosiło 82,3, a dla mężczyzn 74,9, w tym odpowiednio – w zdrowiu 65,3 i 61,6 roku. Kobieta w Polsce żyje więc w złym zdrowiu średnio blisko 17 lat, mężczyzna ponad 13. To ważne uzupełnienie tezy prof. Marka Góry z SGH, który przekonywał w „Rzeczpospolitej”, że „starość nie musi zaczynać się tak wcześnie” – dłuższe życie nie przekłada się automatycznie na dłuższą sprawność.
Czytaj więcej
Dziś problemem jest zapewnienie w krótkim czasie odpowiedniej liczby dostępnych cenowo mieszkań. Jeśli jednak obecne trendy się utrzymają, już za d...
Luka opiekuńcza
Pojęcie luki opiekuńczej opisuje różnicę między tym, ile opieki ludzie potrzebują, a tym, ile jej faktycznie otrzymują. Opieki może udzielać rodzina i przyjaciele (opieka nieformalna) albo państwo, instytucje i firmy (opieka formalna). W literaturze europejskiej pojęcie luki opiekuńczej pojawia się głównie przy prognozach demograficznych – w 2050 r. na osobę w wieku 80+ ma w Europie przypadać dwoje potencjalnych opiekunów w wieku 45–64 lat. Dla porównania w 2011 r. było ich sześcioro. Dłuższe życie i rosnąca liczba osób w wieku 80+ zwiększają popyt na różne formy wsparcia. Jednocześnie zmiany zachodzące w strukturze i wielkości rodzin, większa aktywność zawodowa kobiet i migracje ograniczają podaż opieki nieformalnej, a wspomniane wyludnianie wielu gmin utrudnia organizację i finansowanie ze środków publicznych tej formalnej. W Polsce luka opiekuńcza ma szczególny charakter, bowiem polski model opieki długoterminowej zakłada, że opiekę zapewni przede wszystkim rodzina, a państwo pełni ograniczoną rolę gwaranta usług. Luka obejmuje też dostępność usług – terytorialną, finansową i informacyjną. W wydanej w tym roku „Białej księdze. Wyzwania lokalnej polityki społecznej wobec starzenia się ludności” opisujemy ten układ jako niespójny „archipelag usług”, w którym osoby starsze i ich bliscy mają przykładowo trudności w uzyskaniu należytej opieki po wypisaniu ze szpitala, dostosowaniu mieszkań do ograniczeń mobilności czy organizacji wsparcia dziennego w miejscu zamieszkania.
Łatanie luk w praktyce
O srebrnej gospodarce ogółem, a szczególnie o osobach długowiecznych i ich zachowaniach konsumenckich i potrzebach wiemy relatywnie niewiele. Na poziomie makro mamy raport GUS z 2018 r. pn. „Gospodarka senioralna w Polsce – stan i metody pomiaru. Raport metodologiczny końcowy”, który wykazał na danych za 2016 r., że działalność adresowaną do seniorów prowadziło 14,1 proc. podmiotów z wybranych klas Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD), inwestycje w tę działalność zadeklarowało 0,7 proc. podmiotów, prace badawczo-rozwojowe 0,6 proc., a zwiększenie udziału w tym rynku lub wejście na niego w ciągu trzech lat planowało 7,7 proc. Badanie miało charakter eksperymentalny i GUS go nie powtórzył. Wydana w 2024 r. praca zbiorowa „Longevity Hubs” pod redakcją Josepha F. Coughlina i Luke’a Yoquinto z MIT AgeLab wybiera huby długowieczności i opisuje je, ale bez podawania wskaźników pozwalających na ich porównywalność i wpływ na gospodarkę. Podobny charakter mają artykuły Andrew J. Scotta z Uniwersytetu Oksfordzkiego „The longevity economy” i „The longevity society” z 2021 r. oraz jego nowsza książka „The Longevity Imperative” z 2024 r.
Z perspektywy gospodarstw domowych wiemy jeszcze mniej. Standardowe badania sondażowe traktują osoby 65+ łącznie i rzadko obejmują oddzielnie grupę wieku 80+, a nawet duże badania statystyki publicznej wyodrębniają najwyżej grupę 75+, choć ze względu na trudności z dotarciem i uzyskaniem odpowiedzi nie obejmują grupy osób wymagających najbardziej intensywnego wsparcia w życiu codziennym, w tym osób z otępieniem. Jedynym dużym badaniem pozwalającym na pogłębione poznanie sytuacji społeczno-zdrowotnej osób najstarszych (łącznie z grupą wieku 90 i więcej lat) są zrealizowane do tej pory w odstępie dekady dwie edycje badania PolSenior.
Czytaj więcej
W 2025 r. wartość refundacji świadczeń i leków dla osób, które ukończyły 60. rok życia, przekroczyła 100 mld zł i była o 25 mld zł wyższa niż dwa l...
Seniorzy z kapitałem
To, co wiemy, pozwala jednak twierdzić, że rozwiązania komercyjne w profilaktyce i wsparciu wymagają płatnika. Rzadko jest nim instytucja publiczna, więc najczęściej płacimy z własnej kieszeni. Jak pisaliśmy w money.pl, rynkowa wersja polskiej gospodarki długowieczności zakłada jako wymóg zamożność seniorów i gospodarstwa domowe z odpowiednio dużym kapitałem. W przypadku wielu kobiet będzie to bardzo trudne – bez wprowadzenia zmian grozi nam ubóstwo kobiet, które nie zdążą odłożyć na ostatnie 20–25 lat życia wystarczających środków, aby zaspokoić potrzeby dnia codziennego na niezbędnym poziomie. Ekonomiści, z którymi rozmawiał niedawno w „Rzeczpospolitej” Piotr Skwirowski, ostrzegali, że bez podniesienia wieku emerytalnego kobiet „większość kobiet będzie miała emerytury na poziomie minimalnym” (prof. SGH Agnieszka Chłoń-Domińczak).
We wszystkich krajach widać też zależność długości życia od wykształcenia i zamożności; w Polsce zakładane dalsze trwanie życia 25-letnich mężczyzn z wyższym i niskim wykształceniem różni się o ponad 10 lat. Lepiej wykształceni i bogatsi żyją zdrowiej i dłużej, co ma związek zarówno ze stylem życia, jak i też z możliwościami współfinansowania wielu prozdrowotnych rozwiązań – od lepszej żywności i aktywniejszego czasu wolnego, po mniej obciążającą pracę oraz możliwości dokupienia płatnej opieki dla siebie i bliskich, gdy jest to potrzebne. Obawiamy się, że bez reform czeka nas tragiczny dylemat. Opieka w pełnym zakresie dostępna tylko dla najbogatszych (już obecnie koszt pobytu w domu pomocy społecznej w większych miastach sięga średnio 10 tys. zł, a w najdroższych dochodzi nawet do 30 tys., zł miesięcznie) albo stopniowa debata o skrajnych rozwiązaniach etycznych i minimalizowanie gwarantowanego wsparcia. Proponujemy wobec tego m.in. powszechne ubezpieczenie pielęgnacyjne i zniesienie podziału odpowiedzialności za opiekę między ochronę zdrowia a pomoc społeczną.
Kara za opiekę
W Polsce ciężar opieki biorą na siebie najczęściej kobiety będące najbliższymi członkami rodziny. Widać to w pamiętnikach nadesłanych na zorganizowany na przełomie 2025 i 2026 r. przez SGH konkurs „Kroniki opieki długoterminowej”, w którym zgromadziliśmy pełne dramatyzmu i empatii historie o opiece. Opiekunki i opiekunowie płacą swego rodzaju karę, obejmującą ograniczenie lub wręcz rezygnację z pracy zawodowej, niższe bieżące dochody, niższe przyszłe świadczenia emerytalne oraz wyższe wydatki gospodarstwa domowego, a przy długotrwałej opiece także pogorszenie zdrowia zarówno fizycznego, jak i psychicznego oraz osłabienie więzi z otoczeniem. Pełnienie funkcji głównego opiekuna lub opiekunki to nie tylko fizyczne dostarczanie opieki, ale też stałe pilnowanie potrzeb drugiej osoby i branie za nią odpowiedzialności. Godziny opieki, utratę dochodów i pogorszenie sytuacji materialnej da się zmierzyć, kosztów relacyjno-emocjonalnych – życia w stałej czujności i stresie – już nie; dostrzec je pozwalają głównie badania jakościowe, rozmowy i kroniki. O ile opieka dochodząca i okazjonalna ze strony młodszych osób da się pogodzić z ich różnymi rolami, to z czasem stopniowo rosnące i stałe zobowiązania opiekuńcze, np. nad starzejącym się rodzicem z chorobą otępienną, pochłaniają całe życie gospodarstwa domowego z taką osobą. Gdy jednak brakuje opiekunów rodzinnych, taka sytuacja generuje znaczące koszty dla instytucji publicznych, które i tak zazwyczaj nie zaspokajają całości potrzeb w miejscu zamieszkania, a realną alternatywą gwarantującą pewien standard opieki jest placówka całodobowa.
Czytaj więcej
Choć duże polskie miasta coraz szybciej się wyludniają, nie oznacza to, że spadają rachunki za utrzymanie całej infrastruktury. Drogi, szkoły i sie...
Badania w SGH
W najbliższych latach na SGH, we współpracy z MIT AgeLab, planujemy skupić się na badaniach gospodarki długowieczności. Sprawdzimy, jak państwo i rynek definiują w Polsce długowieczność, czego o niej nie wiedzą statystyka publiczna i administracja oraz jak te pojęcia przyjmują, zmieniają albo pomijają w codziennym życiu osoby długowieczne i ich opiekunowie rodzinni.
Gospodarka długowieczności to szansa, a jednocześnie wynikająca z uwarunkowań demograficznych konieczność. Dziś jeszcze możemy zastanawiać się nad tym, jak tę ideę wprowadzać w życie. Jeżeli jednak nie podejmiemy tego tematu, to za kilka lat samo życie wymusi zmiany, nie mając przy tym baczenia na lokalne czy ogólnokrajowe preferencje, względy społeczne czy interes kolejnych pokoleń. Mówimy zatem o szansie, dla której alternatywą jest przykra konieczność. Nie zmarnujmy tej okazji.