W marcu 2026 r. Polska ratyfikowała poprawki do Statutu Rzymskiego Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK) dotyczące ścigania jako zbrodni wojennej celowego głodzenia ludności cywilnej czy stosowania takich rodzajów broni, jak laserowa broń oślepiająca, broń pozostawiająca niewykrywalne przez promienie Roentgena odłamki, broń biologiczna. Ponadto Polska ratyfikowała poprawkę uchylającą przepis, który umożliwiał wyłączenie jurysdykcji Trybunału co do zbrodni wojennych w okresie 7 lat od przystąpienia do Statutu. Odpowiednie dokumenty o akceptacji wspomnianych poprawek złożyliśmy w lipcu 2026 r. Tym samym Polska znalazła się wśród niewielu państw, które ratyfikowały wszystkie (!) przyjęte przez Zgromadzenie Państw Stron lub Konferencję Rewizyjną poprawki do Statutu MTK.
Poprawki do Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego
Akceptacja dla poprawek do Statutu MTK zwiększa możliwości jurysdykcyjne Trybunału, a jednocześnie stanowi mocny głos Polski, jakie zakazy są lub powinny być częścią prawa międzynarodowego. Ratyfikacja poprawek powinna skłonić również do refleksji, czy Polska wywiązuje się z obowiązku ścigania zbrodni międzynarodowych przed swoimi sądami. Międzynarodowy Trybunał Karny działa bowiem na zasadzie komplementarności, co oznacza, że angażuje się w osądzenie danych zbrodni tylko, jeśli żadne państwo nie chce ich ścigać, nie może tego robić lub po prostu jest nieaktywne. Praktyka pokazuje, że w danej sytuacji Trybunał jest w stanie zaangażować się w ściganie zaledwie kilku osób. Wymierzenie więc sprawiedliwości za zbrodnie międzynarodowe to głównie obowiązek spoczywający na państwach, a rolą MTK jest raczej wspieranie jurysdykcji krajowych aniżeli granie pierwszych skrzypiec w dziedzinie sprawiedliwości międzynarodowej.
Wszystkie czyny objęte poprawkami do Statutu MTK, które Polska w tym roku ratyfikowała, mogą być ścigane w Polsce zgodnie z przepisami polskiego kodeksu karnego (odpowiednio art. 120–123 k.k.). Niestety dotychczasowe doświadczenia wskazują, że polskie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości nie rozumieją, że wykonywanie jurysdykcji w przypadku zbrodni międzynarodowych nie jest możliwością, przywilejem, ale właśnie obowiązkiem, za niewypełnienie którego Polska może ponieść odpowiedzialność międzynarodową.
Czytaj więcej
Polski wolontariusz zginął w Ukrainie w wyniku rosyjskich działań zbrojnych - przekazał we wtorek PAP rzecznik MSZ Maciej Wewiór. Zaapelował jednoc...
Tymczasem, obecny stan postępowań karnych prowadzonych w Polsce a dotyczących najpoważniejszych zbrodni międzynarodowych jasno wskazuje, że organy ścigania nie dostrzegają, że swoją bezczynnością nie tylko naruszają zobowiązania Rzeczypospolitej, ale też prawo krajowe, w tym zasadę legalizmu. Oto kilka przykładów.
Obywatele polscy pokrzywdzeni bezpośrednio zbrodniami popełnionymi w strefie Gazy zostali poinformowani przez prokuraturę w ramach uzasadnienia postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania karnego, że niemożliwe jest prowadzenie postępowania karnego z uwagi na to, że sprawą zbrodni popełnionych w Strefie Gazy zajmuje się już MTK. Jest to oczywiście zupełnie bezpodstawny argument, gdyż jak wskazano wyżej, MTK działa na zasadzie komplementarności, a więc w każdym przypadku, to państwo ma pierwszeństwo przed trybunałem w osądzeniu sprawców. Przy czym, w przypadku pokrzywdzonych obywateli polskich, obowiązek prowadzenia postępowania wynika z zasady legalizmu (obowiązku podjęcia czynności procesowych w każdym przypadku, gdy zaistnieje podejrzenie popełnienia przestępstwa – art. 10 k.p.k.) i jurysdykcji sądów opierającej się na zasadzie ochronnej ograniczonej (narodowości przedmiotowej) – przewidującej obowiązek ścigania, gdy pokrzywdzonym jest obywatel polski (art. 110 § 1 k.k.). Każdy przepis ustanawiający podstawę jurysdykcyjną dla sądów polskich za przestępstwa popełnione za granicą (Rozdział XIII k.k.) stanowi, że „ustawę karną polską stosuje się” – co oznacza obowiązek jej stosowania, a nie dyskrecjonalność.
Działania polskiej prokuratury w sprawie zbrodni popełnionych w Strefie Gazy
W innej sprawie dotyczącej zbrodni popełnionych w Strefie Gazy prokuratura nie prowadziła postępowania z tego powodu, że osobom wskazanym w zawiadomieniu o popełnieniu zbrodni międzynarodowych w Strefie Gazy przysługuje immunitet. Również i ten argument nie jest prawnie przekonujący. Istnienie immunitetu ustala się dopiero na etapie, gdy czynności dowodowe przeprowadzone przez organy ścigania doprowadzą do ustalenia osoby, której należałoby postawić zarzuty. W tym przypadku sąd uchylił decyzję prokuratury, wskazując na powyższą zasadę i nakazał prowadzenie sprawy. Przy czym warto zauważyć, że sprawy te były najpierw przesyłane pomiędzy wieloma jednostkami prokuratury, zanim ostatecznie jedna z nich odmówiła wszczęcia postępowania.
Podobny los spotyka zawiadomienia o popełnionych zbrodniach międzynarodowych na Białorusi. Prokuratury odmawiają wszczynania postępowania w uwagi na rzekomy brak jurysdykcji. Raz jeszcze więc pojawia się bezpodstawny argument, bo przecież zgodnie z art. 113 k.k. polskie organy mają obowiązek prowadzenia postępowania karnego także w przypadku zbrodni międzynarodowych popełnionych poza terytorium RP i przeciwko obywatelom innego państwa. Jednak okazuje się, że dla prokuratorów najważniejszą kwestią jest, czy pokrzywdzony był/jest obywatelem Polski (choć i to nie przesądza o wszczęciu postępowaniu, jak widać na przykładzie zbrodni wojennych popełnionych przez Federację Rosyjską w Ukrainie, skutkiem których pokrzywdzeni zostali obywatele RP lub polskie osoby prawne). Tymczasem jurysdykcja uniwersalna, o której mówi art. 113 k.k., stanowi wystarczającą podstawę jurysdykcyjną dla właściwości sądów polskich, a przestępstwa popełnione na szkodę obywateli RP ściga się na podstawie innego przepisu – tj. art. 110 § 1 k.k. Co ważne, jurysdykcja uniwersalna nie jest „dyskrecjonalną” podstawą ścigania, lecz tak jak w każdym innym przypadku, w którym polski k.k. stanowi o istnieniu jurysdykcji polskich sądów i w myśl zasady legalizmu, tak i w przypadku przepisu art. 113 k.k., istnieje jasny obowiązek ścigania zbrodni międzynarodowych.
Czytaj więcej
Ratyfikując Statut MTK Polska potwierdziła swój obowiązek ścigania zbrodni przeciwko ludzkości bez względu na miejsce ich popełnienia.
Co ciekawe, nawet w przypadku zbrodni wojennych popełnianych na szkodę obywateli polskich i polskich osób prawnych, do których dochodzi w związku z agresją Rosji oraz Białorusi przeciwko Ukrainie, brak jest informacji o ich skutecznym ściganiu. A przecież w wyniku rosyjskich ataków latem zeszłego roku zginęła małoletnia obywatelka RP, a w tym roku w wyniku ataku rosyjskiego drona pod Charkowem zginął polski wolontariusz. Z kolei w lipcu zeszłego roku miały miejsce ataki na polski konsulat w Kijowie oraz na fabrykę Grupy Barlinek w Winnicy. Chociaż zniszczenia w przypadku konsulatu nie były duże, to w przypadku zbrodni wojennych sam atak na dobro cywilne – bez względu na jego skutki (art. 122 k.k. oraz art. 8 ust. 2 lit. b (ii) Statutu MTK) – jest już zbrodnią wojenną. Dodajmy, że rodzaj reakcji na atak na placówkę dyplomatyczną ma nie tylko wymiar prawny (jasne potwierdzenie przekonania o nielegalności danych działań), ale i polityczny, jest bowiem miarą powagi i znaczenia międzynarodowego danego państwa.
Sąd na Łotwie skazał obywatelkę Łotwy na karę 6 lat więzienia za wpłatę 43 euro na rzecz rosyjskiej armii
Ciekawe również, że gdy zgłaszane są przypadki wspierania przez polskich obywateli armii rosyjskiej w prowadzeniu wojny agresywnej, polscy prokuratorzy odmawiają wszczęcia postępowania i nie próbują wpisywać tego typu czyny w pomocnictwo w popełnianie zbrodni międzynarodowych, w tym wojny agresywnej – art. 117 § 1 k.k. w zw. z art. 18 k.k., gdy akurat polskie prawo przewiduje bardzo szerokie podstawy ścigania zaangażowania w wojnę agresywną. Niestety polskie sądy nie mają szansy rozwinąć orzecznictwa w zakresie zbrodni agresji właśnie przez odmowy wszczęcia postępowania przez prokuratorów. Owe odmowy są tym bardziej przewrotne, że na takie decyzje nie przysługują zażalenia, jeśli zawiadomienia o takim naruszeniu składają osoby, które nie są nimi bezpośrednio pokrzywdzone. Tymczasem w zeszłym miesiącu sąd na Łotwie skazał obywatelkę Łotwy na karę 6 lat bezwzględnej kary pozbawienia wolności za wpłatę kwoty 43 euro na rzecz rosyjskiej armii. Jak widać, ocena zagrożenia związanego ze wspieraniem agresora zaangażowanego w systematyczne popełnianie zbrodni wojennych jest zupełnie inna w Polsce. Należy nadmienić, że w większości państw europejskich systematycznie rośnie liczba prowadzonych postępowań karnych dotyczących popełnianych poza granicami tych państw zbrodni wojennych.
Konieczne jest stworzenie krajowego systemu ścigania zbrodni międzynarodowych
Powyższe sprawy jasno wskazują, że konieczne jest stworzenie krajowego systemu ścigania zbrodni międzynarodowych – w szczególności specjalnej jednostki do spraw ścigania zbrodni międzynarodowych w ramach prokuratury. Z jednej strony pozwoliłoby to na wywiązanie się przez Polskę z zobowiązań międzynarodowych, z drugiej sprzyjałoby przywracaniu poczucia sprawiedliwości, pozwoliłoby na historyczną rekonstrukcję zdarzeń i dałoby szansę na zadośćuczynienia krzywd doznanych przez ofiary zbrodni oraz miałoby realny wpływ na rozwój międzynarodowego prawa karnego i kształtowanie orzecznictwa sądów międzynarodowych, które podążają za wyrokami sądów krajowych.
Polskie zobowiązania w zakresie ścigania zbrodni międzynarodowych będą wypełnione jedynie wówczas, gdy realnie dojdzie do przedstawienia sprawcom zbrodni międzynarodowych zarzutów popełnienia zbrodni międzynarodowych (w przypadku ich nieobecności na terytorium RP sporządzone zostaje postanowienie o przedstawieniu zarzutów, które stanowi podstawę do wszczęcia poszukiwań międzynarodowych). Brak reakcji na zawiadomienia o popełnionych zbrodniach międzynarodowych prowadzi do „strukturalnej bezkarności” sprawców zbrodni i powstania przekonania, że RP jest bezczynna w ściganiu sprawców zbrodni międzynarodowych, i niezdolna do podejmowania wysiłków na rzecz rozwoju międzynarodowego prawa karnego. Bezczynność krajowego wymiaru sprawiedliwości przyczynia się do podważania zasad prawa międzynarodowego i może być wykorzystana przeciwko Polsce, gdy będzie dyskutowany zakres prawa zwyczajowego (tak jak już to ma miejsce w pracach Komisji Prawa Międzynarodowego na temat immunitetów urzędników państwowych przed obcą jurysdykcją karną).
Navi Pillay, tegoroczna laureatka Pokojowej Nagrody Nobla, podkreślała: „Nie możemy sobie pozwolić na luksus zaprzestania wysiłków, ponieważ niesprawiedliwość nigdy nie bierze dnia wolnego”. Sprawiedliwość to jedna z podwalin pokoju, każda więc decyzja o ściganiu zbrodni międzynarodowych jest działaniem na rzecz pokoju – być może także pokoju w Polsce.
„Krzywdy, które chcemy potępić i ukarać, są tak wyrachowane, nacechowane złą wolą i tak dotkliwe w skutkach, że cywilizacja nie może przejść nad nimi do porządku dziennego, albowiem nie przetrwa ich ponownego zaistnienia” – powiedział prokurator Robert H. Jackson w mowie oskarżycielskiej otwierającej proces przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze. Równo 80 lat po wydaniu wyroku przez ten Trybunał sędzia Navi Pillay odebrała informację o otrzymaniu Nagrody Pokojowej Nobla w tej samej sali, w której wydano wyrok norymberski. Co znamienne, w pierwszych słowach po otrzymaniu tej wiadomości stwierdziła, że jako sędzia musi ją zweryfikować. I właśnie tego oczekujemy od polskiego wymiaru sprawiedliwości, by doprowadził do zweryfikowania i wyjaśnienia okoliczności popełnionych zbrodni międzynarodowych, o których jest zawiadamiany.