Na stanowisku dyrektora Departamentu ds. Cyberprzestępczości i Informatyzacji Prokuratury Krajowej zastąpił pan prok. Agnieszkę Gryszczyńską. O jej dymisji było głośno. Odczuwa pan w związku z tym dodatkową presję?
Bardzo cenię i szanuję dorobek pani prokurator Agnieszki Gryszczyńskiej i będę się starał kontynuować jej działania. Zdaję sobie sprawę, że przede mną duże wyzwania w postaci walki z cyberprzestępczością oraz informatyzacji prokuratury i będę się z nimi mierzył.
A jakie są pańskie priorytety?
Przede wszystkim będę dążył do dalszej cyfryzacji prokuratury. Z niecierpliwością czekam na ustawę, której projekt jest obecnie przedmiotem konsultacji i która wyeliminuje papier z postępowania karnego. W postępowaniach cywilnych i administracyjnych cyfryzacja jest już dość zaawansowana, natomiast w postępowaniu karnym wygląda na razie to bardzo słabo.
Jakie konkretnie zmiany w kodeksie postępowania karnego ma pan na myśli?
Przede wszystkim pełne wdrożenie elektronicznych akt i podpisu elektronicznego. Chciałbym wprowadzić technologie związane z automatycznym przetwarzaniem dokumentów, co pozwoliłoby odciążyć prokuratorów i urzędników od typowo technicznych czynności.
Sztuczna inteligencja w prokuraturze pomoże w tłumaczeniu i analizie akt
Czy mówi pan o będącym już w fazie testów projekcie wykorzystania AI m.in. do transkrypcji, tłumaczeń itd.?
Mamy już takie rozwiązanie, które jest teraz testowane w zamkniętym środowisku, a więc bez przekazywania danych na zewnątrz (np. do chmury), i jest bardzo dobrze oceniane przez prokuratorów. Także przez tych, którzy zajmują się zwalczaniem cyberprzestępczości. W tego typu postępowaniach występują olbrzymie ilości materiału dowodowego, w tym cyfrowego, który wymaga analizy.
Czytaj więcej
Prokuratura traci najlepszego fachowca od ścigania cyberprzestępców. Agnieszka Gryszczyńska zrzekła się stanowiska prokuratora po tym, jak została...
Czy testowanie odbywa się w ramach prowadzenia normalnych postępowań?
Tak, z tym zastrzeżeniem, że wyniki analizy przeprowadzonej przez AI muszą podlegać weryfikacji przez prokuratora. Natomiast już widzimy, że to otwiera zupełnie nowe możliwości dla prokuratury.
Nierzadko w sprawach kategorii „cyber” akta potrafią liczyć po 500, a nawet tysiąc tomów. Przy tak olbrzymiej ilości materiału prokurator ma ogromny problem, by taką sprawę zakończyć w rozsądnym terminie, z uwzględnieniem ustawowych wymogów dotyczących czasu trwania postępowania.
Dlatego sztuczna inteligencja znakomicie sprawdza się w analizie danych, łączeniu pewnych elementów itp. Na pewno nie chcemy doprowadzić do sytuacji, w której AI sporządzałaby projekty decyzji czy pisała decyzje końcowe za prokuratorów. Ma to być tylko aktywna analityka, pomoc przy prowadzeniu akt i wsparcie dla prokuratora.
Jak rozumiem, to nie tylko zmniejszenie nakładu pracy i przyspieszenie, ale i ograniczenie kosztów.
Widać to od razu na przykładzie tłumaczeń. Mamy bardzo dobre wyniki testów z Prokuratury Okręgowej w Warszawie. Dzięki zastosowaniu automatycznych tłumaczeń także z różnych mniej popularnych języków, do tłumaczy przysięgłych przekazywane są tylko dokumenty istotne dla postępowania karnego. To w znaczący sposób obniżyło koszty. Informacje z innych jednostek też wskazują, że w tym zakresie możemy bardzo dużo zaoszczędzić. Oczywiście nie można bezrefleksyjnie przyjmować wyników, jakie generuje AI, bo zawsze istnieje możliwość pomyłki.
Na kiedy planowane jest zakończenie testów i powszechne wprowadzenie tych funkcjonalności?
Dokonaliśmy szeregu testów, ocen, porównań. Mamy bardzo dobre wyniki, więc myślę, że to kwestia kilku miesięcy. Ponadto oprócz obowiązującego Regulaminu w zakresie naszych rozwiązań, chcemy przygotować kompleksową politykę bezpieczeństwa wykorzystania narzędzi AI w prokuraturze, także w zakresie rozwiązań zewnętrznych, zgodną z wymogami unijnego AI Act.
Cyberprzestępczość: oszustwa internetowe i umorzenia
Już co piąte przestępstwo popełniane jest w internecie, także przy użyciu AI. W jaki sposób można zaprząc sztuczną inteligencję do zwalczania przestępczości?
To prawda, problem narasta. Jeszcze w latach 2015–2016 mieliśmy 90 tys. spraw dotyczących oszustw. Dziś jest ich ok. 160 tys. rocznie, a większość to oszustwa internetowe. Zorganizowane grupy przestępcze wyłudzają środki za pomocą fikcyjnych sklepów internetowych, platform zachęcających do inwestowania w kryptowaluty. To zjawisko narasta i będzie narastać.
Czytaj więcej
Nie tylko pracownicy Zondacrypto, ale i prezes BitBay Sylwester Suszek prowadzili szkolenia dla prokuratorów i policjantów. Choć bez wiedzy o mecha...
Obecnie dużym problemem jest to, że duży odsetek takich spraw kończy się umorzeniem z powodu niewykrycia sprawców. Prokuratorzy niejednokrotnie napotykają trudności w dalszym prowadzeniu postępowań, co wynika również z niewystarczającej koordynacji spraw prowadzonych przez różne jednostki prokuratury. W pewnym zakresie dzięki narzędziu analitycznemu do koordynacji i łączenia tych postępowań udało się więcej spraw łączyć i zmniejszyć liczbę umorzeń, ale jesteśmy dopiero na początku drogi.
Czy to wynika z tego, że w pewnym momencie prokurator dochodzi do ściany, a zbliża się koniec okresu statystycznego, więc lepiej umorzyć sprawę, która stoi w miejscu?
Po pierwsze, w takich sprawach wymagana jest duża wiedza informatyczna. Prokurator musi mieć kompetencje, by wiedzieć, jakie działania powinien podjąć, żeby taką sprawę doprowadzić do końca. Jest cały szereg czynności, które musi wykonać, żeby ustalić sprawcę cyberprzestępstwa. Na przeszkodzie stoją czasem bardzo prozaiczne kwestie związane z opisywaniem tych spraw w naszym systemie.
Mój pomysł jest taki, by wykorzystać nowe technologie i doprowadzić do sytuacji, w której po wpłynięciu zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa w formie cyfrowej narzędzia oparte na AI automatycznie wyodrębniałyby z niego dane i generowały dla prokuratora zestaw pism czy czynności, które musi wykonać. Mógłby je w zasadzie od razu podpisać i wysłać, by uzyskać niezbędne dane od podmiotów trzecich.
Wytłumaczmy to na przykładzie.
Jeśli z zawiadomienia wynika, że do oszustwa czy wyłudzenia środków doszło z wykorzystaniem wskazanej platformy internetowej, to prokurator powinien wystąpić o zwolnienie z tajemnicy i zwrócić się do dostawcy usług o nadesłanie pewnych danych. Musi w ogóle wiedzieć, jakiego rodzaju dane można w takiej procedurze uzyskać. Następnie, po uzyskaniu odpowiedzi, być może konieczne będzie zwrócenie się do dostawcy usług internetowych, by ustalić np. numer IP.
Chodzi o to, by dać mu tzw. gotowce do uzyskiwania tych informacji. Może się zdarzyć, że jakaś platforma, np. Google, nie udzieli nam danych, np. o numerze portu, co blokuje uzyskiwanie kolejnych informacji. Wtedy system powinien przedstawić prokuratorowi gotową propozycję, co mógłby robić dalej.
Jest dużo gotowych rozwiązań, które już zostały wypracowane, nie tylko w kwestii cyberprzestępczości, ale też przy zwalczaniu przestępstw gospodarczych czy przestępczości zorganizowanej. Chodzi o to, by dać prokuratorom narzędzia, dzięki którym będą mogli skupić się na kwestiach merytorycznych, a nie technicznych.
Połączenie cyberprzestępczości i informatyzacji w jednym departamencie ma wady
Nie martwi pana, że projekt nowego regulaminu przewiduje likwidację pana departamentu?
To nie likwidacja, a specjalizacja. Zmiana formuły działania. Połączenie cyberprzestępczości i informatyzacji w jednym departamencie, jak obecnie, ma swoje wady. Z jednej strony walka z cyberprzestępczością wymaga koordynacji pewnych działań i reagowania na sprawy prowadzone przez różne jednostki. Z drugiej strony mamy informatyzację, która jest działaniem długofalowym, strategicznym i wymaga zupełnie innego sposobu planowania i zarządzania.
Projekt zakłada rozdzielenie tych zadań pomiędzy departament merytoryczny i informatyczny, co ma wzmocnić i usprawnić walkę z cyberprzestępczością. Zadania związane z cyberprzestępczością miałyby być realizowane w Departamencie do Spraw Przestępczości Gospodarczej i Cyberprzestępczości. Już obecnie zakres działań obu departamentów w pewnym zakresie się pokrywa, ponieważ sprawy gospodarcze również mają często charakter „cyber”, poza tym byłaby większa elastyczność w delegowaniu zadań pomiędzy prokuraturami.
Czytaj więcej
Miało być uniezależnienie prokuratury od ministra sprawiedliwości, likwidacja prokuratur regionalnych, eliminacja patologii związanych z awansami....
Poza tym są plany pozyskania nowych ludzi do pionu „cyber” i zwiększenia koordynacji postępowań i łączenia ich w postępowania zbiorcze. Tak więc projektowane zmiany nie mają ograniczać walki z cyberprzestępczością, a odwrotnie – mają ją wzmocnić i usprawnić. W mojej ocenie obecna struktura nie pozwala prokuraturze skupić się na budowie dużego projektu informatycznego. Wiem, bo przez lata pracowałem nad wprowadzeniem systemu PROK-SYS, którego wdrożenie kosztowało 200 mln zł i zakończyło się sukcesem.
Różnie był oceniany.
Na początku, ale to były problemy wieku dziecięcego. Dziś takiego systemu zazdroszczą nam i sądy, i policja. Nie mają rozwiązań takich jak centralna baza danych, którą można przeszukiwać w tak szerokim zakresie, jak w prokuraturze. Nie mają też zdigitalizowanych akt wdrożonych we wszystkich jednostkach ani centralnego elektronicznego obiegu dokumentów.
Zondacrypto i zawiadomienia w mObywatelu
Czy biorąc pod uwagę obecne tendencje, mamy się spodziewać kolejnych takich afer jak Zondacrypto?
Myślę, że takich spraw będzie coraz więcej i prokuratura musi mieć mechanizm, który pozwoli szybko łączyć takie sprawy. Akurat sprawa Zondacrypto była tak głośna, że nawet media podawały, do której konkretnie jednostki mają się zgłaszać pokrzywdzeni. W przypadku innych dużych spraw związanych z cyberprzestępczością nie ma takiej powszechnej wiedzy, więc pokrzywdzeni zgłaszają się do różnych jednostek. Jeśli zaś z ustaleń prokuratora prowadzącego postępowanie wynika, że liczba pokrzywdzonych może być większa, z urzędu podejmuje się próby ich ustalenia.
Dlatego mamy też pomysły dotyczące ułatwienia składania takich zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, np. za pomocą aplikacji mObywatel bądź przez czat.
Dziś, jeśli do prokuratury wpłynie zawiadomienie o przestępstwie wniesione np. przez ePUAP czy mailem, to jest ono przyjmowane. Jednak jeśli zostaje wydana decyzja o umorzeniu postępowania bądź odmowie jego wszczęcia i pokrzywdzony chce w ten sposób wnieść zażalenie, nawet podpisane podpisem elektronicznym, to nie będzie ono skuteczne. Z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika bowiem, że kodeks postępowania karnego nie przewiduje takiej możliwości. Najwyższy czas to uporządkować.
Konieczne jest w ogóle usprawnienie składania zawiadomień – niekoniecznie w sprawach dotyczących cyberprzestępczości. Także przez instytucje publiczne – rocznie tylko od podmiotów publicznych wpływa aż 200 tys. zawiadomień.
W formie papierowej?
Tak. Gdyby udało się stworzyć kanał umożliwiający składanie ich w formie elektronicznej, można by je automatycznie przetwarzać, znacznie usprawniając postępowanie. Oczywiście możliwość zawiadomienia w formie cyfrowej powinna być szeroko dostępna również dla zwykłego Kowalskiego. To znacznie przyspieszyłoby postępowania.
Najbardziej byłoby to widoczne w powtarzalnych sprawach, jak wspomniane oszustwa czy np. przestępstwa niealimentacji. Jeśli chodzi o te ostatnie, do prokuratury trafia ok. 100 tys. spraw rocznie. To jedna dziesiąta wszystkich zawiadomień. Kolejną dużą grupą spraw jest naruszenie obowiązków sprawozdawczych w spółkach. Tu też zawiadomienia wpływają z sądów rejestrowych w formie papierowej.
Czytaj więcej
Emblematu stowarzyszenia nie noszę w klapie, jestem prokuratorem krajowym wszystkich prokuratorów, lecz te zasady, które Lex Super Omnia wyznaje, s...
To wszystko sprawy, w których prokurator ma do wykonania powtarzalną liczbę czynności procesowych. W zasadzie wszystko mogłoby się odbywać w sposób zautomatyzowany, a rolą prokuratora byłaby tylko merytoryczna analiza materiału pod kątem tego, czy należy postawić zarzut.
„Złóż zawiadomienie o przestępstwie” jako usługa w mObywatelu brzmi świetnie.
Oczywiście kluczową kwestią jest to, by na etapie składania zawiadomienia uzyskać od zawiadamiającego wszelkie niezbędne dane do wszczęcia postępowania. Bez tego zawiadamiający byłby wzywany np. na policję czy do prokuratury w celu uzupełnienia danych. A to byłaby dodatkowa strata czasu, a nie oszczędność.
Można tak skonstruować formularz, by nie dało się wysłać zawiadomienia bez podania niezbędnych informacji.
Dokładnie tak. Przykładowo w sprawach z zakresu cyberprzestępczości do złożenia zawiadomienia niezbędne byłoby podanie adresu strony www użytej do popełnienia przestępstwa, adresów mailowych, numerów telefonów czy numerów rachunków bankowych, na które przelewano środki. Automatyczne porównanie takich danych z zasobami baz danych pozwoliłoby stwierdzić, czy mamy do czynienia z masowym wyłudzaniem środków, np. z jakiegoś fałszywego sklepu internetowego, i skoordynować postępowania.
Chodzi o to, by prokurator mógł łatwo połączyć wszystkie kropki bez zwracania się do analityka kryminalnego, dzięki technologii przetwarzania danych opartej na AI.
Papierowe zawiadomienia i akta elektroniczne
Z jednej strony mamy mObywatela, ePUAP, e-Doręczenia, PUE ZUS, sądy mają Portal Informacyjny, prokuratura ma PROK-SYS, który umożliwia prowadzenie akt w formie cyfrowej, a i tak 200 tys. zawiadomień od instytucji publicznych trafia do prokuratury pocztą? Te papierowe zawiadomienia są później skanowane?
Jeśli chcemy prowadzić akta elektronicznie, to tak. To już decyzja prokuratora referenta.
Od czego to zależy?
W praktyce od tego, czy sprawa ma szanse zakończyć się aktem oskarżenia. Jeśli prokurator ma w perspektywie, że zamiast z naręczem dokumentów pójdzie do sądu z laptopem, zdecyduje się na digitalizację. Takie sprawy mają priorytet, bo część postępowań kończy się odmową wszczęcia lub umorzeniem.
Ale jak na etapie wszczęcia postępowania można przewidzieć, która sprawa skończy się aktem oskarżenia, a która umorzeniem?
Czasem trudno to przewidzieć. Ale najczęściej sprawy trafiają do prokuratury po czynnościach przeprowadzonych przez policję, np. jest zatrzymany, są postawione zarzuty itd. Jeśli postępowanie jest w fazie „przeciwko”, a nie „w sprawie”, prawdopodobieństwo, że skończy się aktem oskarżenia, rośnie.
Na razie digitalizacja jest na poziomie 30–40 proc., ale dążymy do tego, by wszystkie akta były prowadzone w tej formie. Jest jeszcze jeden problem. Mimo że prokuratura od jakiegoś czasu korzysta ze zdigitalizowanych akt i w tej formie kieruje je do sądów, część sądów uznaje tę formę za niedopuszczalną, wskazując, że nie jest to wprost dopuszczone w kodeksie postępowania karnego i wymaga oryginalnych akt.
Dlatego tak ważny jest projekt nowelizacji kodeksu postępowania karnego, o którym mówiłem na początku, wprowadzający podpis elektroniczny i cyfryzację postępowań karnych na etapie sądowym. W pierwszej kolejności będą to sprawy trafiające do sądów okręgowych. Takich spraw jest mniej, bo ok. 10 tys. rocznie.
Za to o większym ciężarze gatunkowym.
To prawda. Natomiast stopniowe wdrażanie pozwoli sprawdzić, jak to rozwiązanie funkcjonuje w praktyce, i przejść do następnego etapu. Według projektu ustawa ma wejść w życie już 1 czerwca 2027 r.
Wprowadzenie zaawansowanego podpisu elektronicznego
Ambitny termin. Czy prokuratura jest na niego gotowa?
To wymaga dokonania sporych zmian w naszym systemie informatycznym. Dopóki jednak ustawa nie zostanie uchwalona, nie będzie podstawy prawnej do ich wykonania. Chodzi przede wszystkim o funkcjonalność zaawansowanego podpisu elektronicznego.
Zaawansowanego?
To taki odpowiednik podpisu kwalifikowanego, ale przeznaczony do konkretnej organizacji. Nikt z zewnątrz nie jest w stanie takiego podpisu zweryfikować, bo działa w zamkniętej sieci. Po zmianach, oprócz prokuratury, taki podpis będą mogły oczywiście zweryfikować podmioty zewnętrzne, takie jak policja, banki, operatorzy telekomunikacyjni itd. W tym celu certyfikaty dotyczące podpisu zaawansowanego trzeba przekazać do tych instytucji. Takie przekazanie do sądów już nastąpiło w związku ze zmianą kodeksu postępowania karnego w marcu 2026 r.
Trzeba też określić sposób prowadzenia akt elektronicznych, które będą w formie cyfrowej od początku, a nie w formie papierowej, która została zdigitalizowana.
Czytaj więcej
Obawiam się, że reforma prokuratury może skończyć w szufladzie. Nie widzę chęci odpolitycznienia prokuratury po żadnej ze stron sceny politycznej –...
To kiedy musi wejść w życie ustawa, by prokuratura zdążyła przygotować się do jej wymogów?
Im szybciej, tym lepiej. Każdy tydzień się liczy. Musi być czas na wdrożenie i przetestowanie nowych funkcjonalności.