Zasady przeprowadzania referendum określa [link=http://www.rp.pl/aktyprawne/akty/akt.spr?id=128788]ustawa z 15 września 2000 r o referendum lokalnym[/link].

W drodze referendum mieszkańcy wspólnoty samorządowej wyrażają swoją wolę co do sposobu rozstrzygnięcia spraw (jednej lub wielu) dotyczących tej wspólnoty, które mogą być również rozstrzygnięte przez organy gminy lub w sprawie odwołania organu stanowiącego tej jednostki, a w przypadku gmin także wójta (burmistrza, prezydenta miasta).

[b]Przedmiotem referendum gminnego może być samoopodatkowanie się mieszkańców na cele publiczne mieszczące się w zakresie zadań i kompetencji organów tej jednostki.[/b] Zaznaczyć trzeba, że decyzję w sprawie samoopodatkowania można podjąć tylko i wyłącznie w drodze referendum.

[srodtytul]Na wniosek rady lub mieszkańców[/srodtytul]

Referendum przeprowadza się z inicjatywy organu stanowiącego gminy, powiatu lub województwa oraz mieszkańców jednostki samorządu terytorialnego. Z inicjatywą przeprowadzenia referendum, zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy o referendum lokalnym, może wystąpić:

- grupa co najmniej 15 obywateli, którym przysługuje prawo wybierania organu stanowiącego danej jednostki samorządu terytorialnego (w przypadku referendum przeprowadzanego w gminie wystarczy inicjatywa pięciu obywateli gminy);

- statutowa struktura terenowa partii politycznej działająca w danej JST;

- organizacja społeczna posiadająca osobowość prawną, której statutowym terenem działania jest co najmniej obszar danej jednostki samorządu terytorialnego.

W takim przypadku odbędzie się ono, jeżeli wniosek uzyska poparcie co najmniej:

- 10 proc. uprawnionych do głosowania mieszkańców gminy albo powiatu;

- 5 proc. mieszkańców województwa.

Jeżeli przedmiotem referendum jest odwołanie organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego przed upływem kadencji, może ono być przeprowadzone tylko i wyłącznie na wniosek mieszkańców.

Referendum w sprawie odwołania samego wójta może być również przeprowadzone z inicjatywy rady gminy, w przypadkach, o których mowa w art. 28a i 28b usg. Pierwszy z omawianych przepisów odnosi się do sytuacji, w której inicjatywa przeprowadzenia referendum jest wynikiem nieudzielenia wójtowi absolutorium, drugi – gdy powodem przeprowadzenia referendum w sprawie odwołania wójta są inne przyczyny.

[srodtytul]Za pośrednictwem wójta[/srodtytul]

W przypadku gdy referendum jest organizowane na wniosek mieszkańców lub innych uprawnionych podmiotów, organizator zbiera pod wnioskiem o jego przeprowadzenie podpisy mieszkańców uprawnionych do wybierania organu stanowiącego danej jednostki samorządu terytorialnego.

Zgodnie z art. 14 ust. 3 [b]podpisy popierające wniosek w sprawie przeprowadzenia referendum zbiera się w miejscu, czasie i w sposób wykluczający stosowanie jakichkolwiek nacisków zmierzających do ich wymuszenia.[/b] Zabronione jest zatem np. ich kupowanie. Osoba, która dopuszcza się takich czynów, podlega karze grzywny.

Wniosek z odpowiednią liczbą podpisów przekazać należy przewodniczącemu zarządu powiatu albo województwa, a w gminie wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta). Złożenie wniosku powinno zostać potwierdzone na piśmie. Wniosek powinien zawierać pytanie (pytania albo warianty zaproponowane do wyboru). Jeżeli wniosek dotyczy samoopodatkowania, należy w nim wskazać cel lub cele oraz zasady samoopodatkowania.

[srodtytul]Ocena formalna komisji[/srodtytul]

Zanim jednak zapadnie uchwała przesądzająca o tym, czy referendum się odbędzie, czy też nie, wniosek trafia do specjalnie powołanej w tym celu komisji, która bada, czy odpowiada on wymaganiom stawianym przez prawo. Artykuł 16 ust. 3 omawianej ustawy gwarantuje inicjatorowi lub jego pełnomocnikowi prawo uczestnictwa w pracach tej komisji, ale tylko i wyłącznie w charakterze obserwatora.

Zaznaczyć w tym miejscu trzeba, że stwierdzenie przez komisję, iż wniosek jest niezgodny z prawem, nie przesądza automatycznie o jego odrzuceniu. W sytuacji, gdy nie spełnia on wymogów określonych w art. 15 ustawy, komisja zwraca wniosek inicjatorowi referendum, wyznaczając mu 14-dniowy termin na usunięcie uchybień.

Jeżeli komisja stwierdzi, ze wniosek o przeprowadzenie referendum zawiera uchybienia, których nie można usunąć, przekazuje wniosek organowi stanowiącemu jednostki samorządu terytorialnego wraz ze swoją opinią.

[srodtytul]Zaskarżalne postanowienie[/srodtytul]

Organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego podejmuje uchwałę w sprawie przeprowadzenia referendum lub uchwałę o odrzuceniu wniosku mieszkańców nie później niż w ciągu 30 dni od dnia przekazania wniosku na ręce wójta (przewodniczącego zarządu).

W przypadku niedotrzymania tego terminu, jak również w sytuacji, w której rada (sejmik) wniosek o przeprowadzenie referendum odrzuci, inicjator może taką decyzję zaskarżyć do sądu administracyjnego. Ma na to 14 dni, licząc od dnia, w którym uchwała została mu doręczona, lub dnia, w którym upłynął termin do jej podjęcia.

Sąd administracyjny rozpatruje skargę w terminie 14 dni od dnia wniesienia skargi. Skargę kasacyjną wnosi się w terminie 14 dni. [b]Wyrok sądu uwzględniający skargę zastępuje uchwałę organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego.[/b] Oznacza to, że na podstawie wyroku komisarz wyborczy wydaje postanowienie o przeprowadzeniu referendum.

[ramka][b]W sprawie odwołania organu [/b]

[b]Jeżeli referendum ma dotyczyć odwołania wójta bądź rady, wniosek w tej sprawie przekazuje się bezpośrednio komisarzowi wyborczemu.[/b] On też ocenia wniosek pod względem formalnym i decyduje o tym, czy referendum przeprowadzić, czy też nie.

Na postanowienie komisarza wyborczego odrzucające wniosek w sprawie przeprowadzenia referendum również przysługuje skarga do sądu administracyjnego. Należy ją wnieść w terminie 14 dni od dnia doręczenia postanowienia. [/ramka]