Projekt ustawy z 21 grudnia 2018 r o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary przewiduje w zakresie postępowania w przedmiocie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego oryginalne rozwiązania, niespotykane nigdzie indziej w obszarze prawa karnego, (w pozostałym zakresie zastosowanie znajdą przepisy Kodeksu postępowania karnego).

Czytaj też:

Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych - surowe kary dla firm coraz bliżej

Nowe zasady odpowiedzialności podmiotów zbiorowych

Stosowanie ustawy

Projekt zakłada stosowanie ustawy wobec podmiotów zbiorowych mających siedzibę na terytorium Polski, bez względu na zakres terytorialny prowadzonej przez nie działalności.

Przewiduje on rozszerzenie stosowania ustawy na podmioty zbiorowe nieposiadające siedziby na terytorium Polski, ale prowadzące działalność na terenie naszego kraju, jak i poza nim. W sytuacji tak rozumianych podmiotów zagranicznych, odpowiedzialność i ściganie zgodnie z nową ustawą, możliwe będzie ze względu na miejsce popełnienia czynu lub skutek na terytorium. Podmiot zagraniczny poniesie odpowiedzialność także wtedy, gdy czyn zabroniony, będący podstawą podmiotu zbiorowego, byłby skierowany przeciwko interesom obywatela polskiego, polskiej osoby prawnej lub polskiej jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej.

Zgodnie z projektem odpowiedzialność przewidziana przez ustawę nie stanowi wyczerpującego i wyłącznego rodzaju odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Według projektu odpowiedzialność na podstawie nowej ustawy nie będzie stanowić przeszkody w pociągnięciu podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności innego rodzaju, w szczególności nie będzie ograniczać odpowiedzialności cywilnej za wyrządzoną szkodę lub indywidualnej odpowiedzialności prawnej sprawcy czynu zabronionego.

Ile odpowiedzialności

Podmiot zbiorowy odpowiada na zasadach określonych w ustawie za czyn zabroniony, którego znamiona zostały wyczerpane przez działanie lub zaniechanie pozostające bezpośrednio w związku z prowadzoną przez ten podmiot działalnością. Postępowanie może zostać wszczęte i toczyć się odrębnie albo łącznie z postępowaniem karnym dotyczącym popełnienia czynu zabronionego przez osobę fizyczną.

Jest to wyraz istotnej zmiany w stosunku do obecnej regulacji odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Dziś do pociągnięcia podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności konieczne jest uprzednie uzyskanie tzw. prejudykatu w postaci skazania osoby fizycznej (tj. skazania sprawcy przestępstwa). W projekcie konieczność uzyskania prejudykatu została wyłączona, co oznacza wzrost autonomii postępowania w przedmiocie odpowiedzialności podmiotów zbiorowych oraz jego usprawnienie.

Ta nowa możliwość wspólnego, jak i równoległego prowadzenia postępowania przygotowawczego przeciwko osobie fizycznej oraz przeciwko podmiotowi zbiorowemu otwiera drogę do jednoczesnego wystąpienia z aktem oskarżenia przeciwko osobie fizycznej oraz przeciwko podmiotowi zbiorowemu. W założeniu ma to zapewnić przyspieszenie rozpoznania sprawy.

Projekt przewiduje również możliwość pociągnięcia podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności w przypadku, nawet gdy niemożliwe okaże się skazanie osoby fizycznej, np. z uwagi na okoliczność wyłączającą odpowiedzialność karną sprawcy czynu zabronionego, czy z uwagi na jej niewykrycie lub śmierć.

Kluczową różnicą wobec postępowania karnego lub karnego skarbowego jest możliwość wszczęcia i prowadzenia postępowania przeciwko podmiotowi zbiorowemu w razie istnienia interesu społecznego w ściganiu podmiotu zbiorowego. Katalog kryteriów pomocnych w ocenie czy w danej sytuacji interes społeczny wymaga wszczęcia postępowania, obejmuje: stopień szkodliwości czynu zabronionego, wysokość osiągniętych przez podmiot zbiorowy korzyści, czy rodzaj i stopień naruszenia reguł ostrożności w organizacji podmiotu zbiorowego. Jest to wyjątkowa regulacja w stosunku do kodeksu postępowania karnego oraz kodeksu karnego skarbowego, o tyle, że – zgodnie z zasadą legalizmu, postępowanie karne lub karne skarbowe prowadzić należy co do zasady z urzędu w każdej sprawie, o ile dany czyn nie jest ścigany wyłącznie z oskarżenia prywatnego lub wyłącznie na wniosek pokrzywdzonego.

Uzasadnione podejrzenie

Postępowanie przeciwko podmiotowi zbiorowemu, jak każde inne postępowanie karne lub karne skarbowe, zostanie wszczęte w sprawie, tj. in rem, jeżeli zaistnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa lub przestępstwa skarbowego. Ściganie następować będzie z urzędu lub na wniosek pokrzywdzonego, zgodnie z odpowiednią regulacją prawa karnego lub karnego skarbowego dla każdego typu przestępstwa. Przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego zostały wyłączone z zakresu przedmiotowego ustawy, a zatem, tytułem przykładu, nie będzie można ścigać podmiotu zbiorowego za zniesławienie (a ściślej rzecz ujmując, w związku ze zniesławieniem dokonanym przez osobę fizyczną, bo podmiot zbiorowy nie będzie nigdy ścigany za własny czyn, ale w (odpowiednim) związku z czynem osoby fizycznej).

Analogicznie do klasycznego postępowania karnego, postępowanie przeciwko osobie tj. in personam, zostanie wszczęte przez organ ścigania na podstawie uzasadnionego podejrzenia spełnienia przesłanek odpowiedzialności przez podmiot zbiorowy. Czynnością rozpoczynającą fazę postępowania in personam ma być, zgodnie z projektem, przedstawienie zarzutu podmiotowi zbiorowemu. Należy zaznaczyć, że kryterium interesu społecznego jest warunkiem nie tylko wszczęcia postępowania w sprawie, ale również warunkiem wszczęcia postępowania przeciwko konkretnemu podmiotowi. Bez interesu społecznego, o którego istnieniu przesądzać ma prokurator, nie dojdzie nigdy do przedstawienia zarzutu podmiotowi zbiorowemu. Podobnie rzecz się będzie miała z zakończeniem postępowania przygotowawczego – (prokurator również będzie musiał wziąć pod uwagę interes społeczny jako przesłankę swojej decyzji).

Projekt wydaje się zmierzać, do tego, by to podmiot zbiorowy wyznaczał i delegował określoną osobą, zwaną w projekcie przedstawicielem do czynności w postępowaniu toczącym się przeciwko podmiotowi zbiorowemu. Zatem to nie organ ścigania lub sąd z urzędu, ale podmiot zbiorowy podejmować będzie decyzję co do tego, kto będzie reprezentował podmiot zbiorowy w postępowaniu. Dopiero w razie niewyznaczenia takiej osoby projekt przewiduje uprawnienie organu ścigania do wezwania i przesłuchania osoby uprawnionej do reprezentacji podmiotu zbiorowego. Projekt nie precyzuje jednak zasad wyboru takiej osoby przez organ ścigania w przypadku więcej niż jednej osoby uprawnionej do reprezentacji danego podmiotu zbiorowego.

O ile przedstawiciel podmiotu zbiorowego nie jest w tym samym postępowaniu podejrzanym, składać będzie zeznania w charakterze świadka i tylko wyjątkowo korzystać będzie z prawa odmowy składania zeznań. Mimo to, w toku postępowania podmiot zbiorowy może korzystać z pomocy obrońcy (a nie, jakby się wydawało, pełnomocnika). Wydaje się, że przedstawiciel podmiotu zbiorowego powinien mieć możliwość odmowy składania zeznań w całości bez podania przyczyny, tak jak oskarżony w klasycznym postępowaniu karnym, a to z uwagi na fakt, że przedstawiciel podmiotu zbiorowego ten podmiot reprezentuje i jest pewną jego emanacją. Nie należy go zatem traktować gorzej niż podejrzanego, którego pozycja jest tożsama do podmiotu zbiorowego, któremu przedstawiono zarzut (oczywiście tylko w zakresie pozycji procesowej, jasne są pewne istotne różnice pomiędzy osobą fizyczną i osobą prawną).

Środki przymusu

W toku postępowania w przedmiocie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego prokurator będzie mógł zastosować wobec podmiotu szereg środków przymusowych, które zatwierdzać ma w ustawowych terminach sąd, m.in.:

- zarząd przymusowy,

- zakaz promocji i reklamy,

- zakaz prowadzenia określonej działalności,

- zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne,

- wstrzymanie wypłat dotacji lub subwencji lub innych form wsparcia finansowego ze środków publicznych.

Przy tym czynności dokonane przez podmiot zbiorowy wbrew orzeczonym nakazom i zakazom będą z mocy ustawy nieważne.

Podmiot zbiorowy, w stosunku do którego wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów, będzie miał wobec organów ścigania istotne obowiązki. W szczególności będzie miał obowiązek informować organ prowadzący postępowanie o:

- zmianie siedziby, statutu, umowy regulującej organizację podmiotu zbiorowego,

- ustanowieniu lub wygaśnięciu prokury,

- czynnościach prawnych, których przedmiotem jest zbycie prowadzonego przez podmiot zbiorowy przedsiębiorstwa lub ustanowienie na nim ograniczonego prawa rzeczowego,

- zbyciu akcji lub udziałów w kapitale podmiotu zbiorowego oraz ustanowieniu na nich ograniczonych praw rzeczowych,

- obniżeniu kapitału zakładowego,

- zamiarze połączenia lub przekształcenia podmiotu oraz

- zbyciu należącej do niego nieruchomości.

Czynności te, w razie niepoinformowania organu prowadzącego postępowanie przeciwko podmiotowi zbiorowemu będą z mocy ustawy nieważne.

Po zakończeniu postępowania przygotowawczego, zależnie od jego wyników, prokurator będzie mógł wystąpić do sądu przeciwko podmiotowi zbiorowemu z aktem oskarżenia lub wnioskiem retrybucyjnym albo umorzy postępowanie.

Sądem właściwym do postępowań prowadzonych na podstawie będzie sąd właściwy w przedmiocie odpowiedzialności osób fizycznych. Co do zasady, będzie on ostatecznie orzekał w przedmiocie zasadności podejrzeń i dowodów organów ścigania w przedmiocie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego.

Dobrowolne poddanie się karze

Szczególnym rozwiązaniem, istotnym z punktu widzenia podmiotów zbiorowych, jest przewidziana w projekcie możliwość zaniechania przez prokuratora prowadzenia dalszych czynności procesowych i wystąpienie do sądu z wnioskiem o udzielenie podmiotowi zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, gdy okoliczności popełnienia czynu zabronionego nie budzą wątpliwości, a podmiot zbiorowy wykazuje wolę współpracy z organami ścigania i gotowość poniesienia finansowych konsekwencji zawinionego zachowania. W przypadku dobrowolnego poddania się karze, podmiot zbiorowy może zostać obarczony obowiązkiem zapłaty kary w górnej maksymalnej wysokości do 3 mln zł (w stosunku do typowych 30 mln zł, które mogą zostać obostrzone do 60 mln zł). wyrok skazujący w tym trybie nie podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Karnego.

Dobrowolne poddanie się odpowiedzialności ma charakter szczególny i stanowi odstępstwo od ogólnych, surowszych zasad. Zastosowanie tego trybu będzie wyłączone w stosunku do podmiotów, które zostały już skazane na podstawie projektowanej ustawy.

Sąd, udzielając podmiotowi zbiorowemu zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, będzie musiał orzec tytułem kary pieniężnej oraz naprawienia szkody kwoty uiszczone wcześniej przez podmiot zbiorowy. Ponadto sąd orzeknie także przepadek mienia lub korzyści, na które podmiot wyraził zgodę, ewentualnie ich równowartość pieniężną.

Maciej Kuśmierczyk adwokat, managing associate, Deloitte Legal

Istotną różnicą pomiędzy postępowaniem w sprawie odpowiedzialności osoby fizycznej, a podmiotu zbiorowego może okazać się, że w tym drugim postępowaniu istotnym przedmiotem zainteresowania organów ścigania będzie istnienie oraz zakres i jakość procedur wewnętrznych oraz innych aktów należytej staranności organów i menedżerów podmiotu zbiorowego w zakresie tzw. compliance. Ponieważ warunkiem odpowiedzialności podmiotu zbiorowego na podstawie ustawy ma być m. in. tzw. wina w wyborze lub tzw. wina organizacyjna, to z pewnością organy ścigania będą badać czy i w jaki sposób podmiot zbiorowy winy takiej ewentualnie nie ponosi z uwagi na dochowanie należytej staranności, wprowadzenie odpowiednich procedur wewnętrznych i innych podobnych rozwiązań, zwanych compliance lub szerzej compliance management system. Będzie to niewątpliwie wyzwanie dla organów ścigania, które dotąd nie zajmowały się na większą skalę podobnymi zagadnieniami w prowadzonych postępowaniach karnych lub karnych skarbowych. Być może okaże się że w praktyce to na podmiocie zbiorowym ciążyć będzie konieczność nie tylko wprowadzenia ww. rozwiązań, ale później również wykazania ich istnienia i skuteczności w postępowaniu przeciwko podmiotowi zbiorowemu. Podsumowując, nowa wersja projektu jak i cały projekt nowej ustawy stawia przed podmiotami zbiorowymi, w tym biznesem, ogromne wyzwania, którym warto próbować sprostać wcześniej niż w dniu upływu przedłużonego właśnie 6-miesięcznego vacatio legis ustawy. ?