Nie ma zakazu zawierania ze swoim pracownikiem dodatkowej umowy cywilnoprawnej, jak umowa zlecenia (o świadczenie usług) czy umowa o dzieło. Jednak jej przedmiotem nie powinny być te same zadania, jakie wynikają z jego umowy o pracę. Może to bowiem skutkować ustaleniem, że ta umowa stanowi w istocie uzupełnienie tej o pracę.

Nawet za zgodą

Potwierdzał to Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z 18 grudnia 2014 r. (III UK 69/14). Stwierdził wówczas, że wprawdzie pracodawca może zawierać z zatrudnionym pracownikiem umowy cywilnoprawne, ale jedynie w zakresie obowiązków lub czynności, które nie są objęte treścią stosunku pracy ani zakresem obowiązków pracowniczych. Z kolei w uzasadnieniu wyroku z 8 lipca 2015 r. (II PK 282/14) podnosił, że zatrudnianie pracowników poza normalnym czasem pracy na podstawie umów cywilnoprawnych przy pracach tego samego rodzaju – co objęte stosunkami pracy – stanowi obejście przepisów o czasie pracy w godzinach nadliczbowych, nawet gdyby pracownicy byli doraźnie zainteresowani wykonywaniem tego zatrudnienia w ramach umów cywilnoprawnych. Wola stron w postaci zawarcia odrębnej umowy nie ma tu zatem znaczenia. W takiej sytuacji firma ma obowiązek zapłacić zatrudnionym wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych.

W połączeniu z etatem

Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym określają przepisy ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. DzU z 2017 r., poz. 1778 ze zm.). Zawiera ona własną definicję pracownika. Za pracownika w rozumieniu art. 8 ust. 2a ustawy uważa się także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli:

- umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub

- jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy.

Zatem w razie zawarcia dodatkowej umowy cywilnoprawnej z pracownikiem jest on na potrzeby ubezpieczeń społecznych uznawany za pracownika także z tytułu tej umowy, jeśli tylko jego pracodawca uzyskuje rezultaty (efekty) jego pracy.

Potwierdza to także stanowisko orzecznictwa sądowego. Sąd Najwyższy w uchwale z 2 września 2009 r. (II UZP 6/09) wyraźnie stwierdził, iż przepis art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych rozszerza pojęcie pracownika dla celów ubezpieczeń społecznych poza sferę stosunku pracy. Rozszerzenie to dotyczy dwóch sytuacji.

Pierwszą jest wykonywanie pracy na podstawie jednej z wymienionych umów prawa cywilnego przez osobę, która umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy.

Drugą jest wykonywanie pracy na podstawie jednej z tych umów przez osobę, która taką umowę zawarła z osobą trzecią, jednak w jej ramach wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. Przesłanką decydującą o uznaniu takiej osoby za pracownika w rozumieniu ustawy o art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest to, że będąc pracownikiem związanym stosunkiem pracy z danym pracodawcą, jednocześnie świadczy na jego rzecz pracę w ramach umowy cywilnoprawnej, zawartej z nim lub inną osobą.

Autopromocja
ORZEŁ INNOWACJI

Konkurs dla startupów i innowacyjnych firm

WEŹ UDZIAŁ

Kwestie te są częstą przyczyną sporów pracodawców z ZUS, który w wyniku kontroli wydaje decyzje ustające podstawę wymiaru składek przy uwzględnieniu przychodów pracowników z dodatkowych umów cywilnoprawnych.

Kluczowy odbiorca korzyści

Pracodawcę obciąża konieczność zapłaty składek także wtedy, gdy umowa cywilnoprawna jest zawarta nie bezpośrednio z pracownikiem, ale z osobą trzecią i dopiero ten „zewnętrzny" podmiot zawiera umowę cywilnoprawną z etatowcem. Pracodawca jest w takiej sytuacji płatnikiem składek, mimo że fizycznie wynagrodzenie wypłaca ów podmiot trzeci. Tak wskazywał Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 29 października 2015 r. (III AUa 132/15).

Zatem pracodawca jest płatnikiem składek, choćby umowa cywilnoprawna była zawarta z innym podmiotem, jeśli pracownik pracował na jego rzecz. Nie ma znaczenia, że to ten trzeci podmiot płaci mu wynagrodzenie z tytułu umowy cywilnoprawnej (np. umowy o dzieło).

Podstawa opłat

W praktyce powstawały wątpliwości, w jaki sposób pracodawca ma uzyskać wiedzę o przychodach pracownika z dodatkowej umowy cywilnoprawnej. Rozstrzygając je w orzecznictwie wyraźnie wskazano, że pracodawca jako podmiot ustawowo zobowiązany do realizacji obowiązków wynikających z wyznaczenia go na płatnika składek ubezpieczeniowych jest uprawniony do zasięgania wiedzy o przychodach pracownika dla realizacji wskazanego celu. Dlatego ma on prawo domagać się takich informacji przede wszystkim od samego pracownika w ramach trójstronnego stosunku ubezpieczeń społecznych łączącego ubezpieczonego, płatnika składek oraz ZUS.

Zwracał na to uwagę Sąd Apelacyjny w Rzeszowie w wyroku z 25 czerwca 2015 r. (III AUa 207/15). Za taką wykładnią przemawia także art. 18 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z nim w przypadku ubezpieczonych, o których mowa w art. 8 ust. 2a, w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe uwzględnia się również przychód z tytułu umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło. Z przepisu tego logicznie wynika, że płatnikiem składek jest pracodawca, a przychód z tytułu umowy cywilnoprawnej jedynie uwzględnia się w podstawie wymiaru składek z tytułu stosunku pracy.

Było to też podkreślane w orzecznictwie sądowym, m.in. w wyroku Sądu Najwyższego z 18 października 2011 r. (III UK 22/11) i wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 4 marca 2014 r. (III AUa 1175/13). Zatem błędem pracodawcy byłoby nieuwzględnianie przy ustalaniu wysokości składek przychodów pracownika z dodatkowej umowy cywilnoprawnej.

— Ryszard Sadlik, sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Rodzaj usług bez znaczenia

Art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie odnosi się wyłącznie do sytuacji, gdy w ramach dodatkowej umowy cywilnoprawnej zawartej z podmiotem trzecim pracownik wykonuje na rzecz swojego pracodawcy takie same czynności, co w ramach stosunku pracy. Takie ograniczenie nie wynika bowiem z brzmienia tego przepisu. Przedmiot umowy jest tu w zasadzie obojętny. Istotne jest natomiast to, czy rezultat pracy (korzyść) uzyskuje pracodawca (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 4 kwietnia 2017 r.; III AUa 1789/16).