Pozorne prawo do pełnomocnika dla świadka

Rzecznik Praw Obywatelskich, Sąd Najwyższy czy Naczelna Rada Adwokacka krytykują rozwiązania proponowane w tzw. „Lex Skrzypek”. Prace nad tą nowelizacją kodeksu postępowania karnego zostały podjęte po śmierci Barbary Skrzypek, sekretarki prezesa Prawa i Sprawiedliwości, która nastąpiła kilka dni po przesłuchaniu przez prokuraturę. Chociaż nie stwierdzono związku pomiędzy tymi dwoma zdarzeniami, był to impuls do wznowienia dyskusji o potrzebie zmian w k.p.k. zmierzających do realnego zapewnienia m.in. świadkom prawa do obecności pełnomocnika w czynnościach podejmowanych z ich udziałem. Od lat takie postulaty były formułowane czy to przez RPO czy NRA.

Świadek bez pełnomocnika? Możliwość kontroli sądowej decyzji prokuratora

Obecnie, zgodnie z art. 87 k.p.k., osoba niebędąca stroną może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu. Z tym, że § 3 tego przepisu stanowi, że sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może nie wyrazić na to zgody, jeżeli uzna, że nie wymaga tego obrona interesów osoby niebędącej stroną. Decyzja prokuratora podlega co prawda zaskarżeniu, lecz zgodnie z art. 302 § 3 k.p.k. nie do sądu, tylko do bezpośrednio przełożonego prokuratora.

Przygotowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości projekt nowelizacji k.p.k. przewiduje dodanie do art. 87 § 4 k.p.k.. Chodzi o to, żeby zażalenie na postanowienie w przedmiocie odmowy rozpoznawał sąd (nie później niż przed upływem 7 dni). Jednak zgodnie z projektowanym § 5 tej regulacji do czasu uprawomocnienia się tego postanowienia czynności, w których udział zgłosił jej pełnomocnik, mogą być dokonywane bez jego udziału w „wypadkach niecierpiących zwłoki albo gdy przemawia za tym ważny interes śledztwa”.

Zbyt szeroka furtka dla odmowy dopuszczenia pełnomocnika

Zdaniem krytyków, dodanie tych dwóch klauzul generalnych całkowicie rozmontowuje gwarancyjny charakter proponowanej zmiany.

 – Z jednej strony kontrola niezależnego organu w postaci sądu jest wprowadzana celem wyeliminowania potencjalnej arbitralności decyzji prokuratora o odmowie dopuszczenia pełnomocnika osoby niebędącej stroną do udziału w postępowaniu, a z drugiej dopuszcza się w projekcie przeprowadzenie czynności procesowych z udziałem osoby niebędącej stroną, która zaskarżyła rozstrzygnięcie o niedopuszczeniu do udziału w postępowaniu pełnomocnika, na podstawie arbitralnej decyzji prokuratora opartej na bardzo ogólnych klauzulach generalnych (wypadek niecierpiący zwłoki, ważny interes śledztwa). Wprowadzone rozwiązanie nie chroni zatem efektywnie przed wadliwymi decyzjami prokuratora – czytamy w opinii Biura Studiów i Analiz Sądu Najwyższego.

Czytaj więcej

Panel prawników

Panel Prawników. Prawo do pełnomocnika przy każdym przesłuchaniu świadka

Teza 1: Obecne przepisy dotyczące obecności pełnomocnika podczas przesłuchania świadka są wystarczające

Teza 2: Tak jak proponuje w swoim projekcie Naczelna Rada Adwokacka, prokurator nie powinien mieć możliwości odmowy dopuszczenia pełnomocnika do przesłuchania świadka

Z kolei Rzecznik Praw Obywatelskich, prof. Marcin Wiącek wskazuje wprost, że w oparciu o tak skonstruowane wyjątki „prokuratorowi stworzono warunki do natychmiastowego przeprowadzenia czynności bez udziału pełnomocnika osoby niebędącej stroną, niezależnie od prawomocności postanowienia, o którym mowa w art. 87 § 3 k.p.k.”.

Ministerstwo Sprawiedliwości: wyjątek nie będzie nadużywany

Ministerstwo Sprawiedliwości odpowiada, że nie można z góry zakładać, że projektowany art. 87 § 5 k.p.k. będzie stosowany w sposób instrumentalny. – Sytuacja niecierpiąca zwłoki może mieć postać zatrzymania osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa i konieczności rozważenia zastosowania tymczasowego aresztowania, w której może zajść potrzeba przesłuchania świadków, których zeznania zdecydują, czy prokurator wystąpi z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie – tłumaczy Arkadiusz Myrcha, wiceminister sprawiedliwości. Jak dodaje, w takim wypadku nie można zwlekać z przesłuchaniem świadka z uwagi na bieg terminów konstytucyjnych.

 – Zgodnie z art. 41 ust. 3  Konstytucji RP każdy zatrzymany powinien w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania być przekazany do dyspozycji sądu, który ma z kolei 24 godziny na wydanie decyzji w przedmiocie zastosowania tymczasowego aresztowania. Nie da się tego przepisu zawęzić jednak choćby do sytuacji związanych z tymczasowym aresztowaniem, bo wówczas nie objąłby innych sytuacji, w których szybkie działanie jest konieczne. To nieodłączny problem związany ze stosowaniem klauzul generalnych – mówi nam Arkadiusz Myrcha. 

RPO proponował zastąpienie przesłanki „ważnego interesu śledztwa” przesłanką „konieczności zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania” oraz zastąpienie określenia „wypadki niecierpiące zwłoki” przesłanką „niemożności przeprowadzenia czynności”, co zdaniem rzecznika obejmowałoby mniejszy zakres uznaniowości prokuratora.

 Jednak zdaniem resortu, jest to niezasadne, a przesłanka „konieczności zapewnienia prawidłowego toku postępowania” jest równie niedookreślona.  – Dążąc do zagwarantowania prawa do sądu, projektodawca miał na uwadze wynikającą z preambuły Konstytucji RP zasadę sprawności działania instytucji publicznych. Z tej przyczyny projektowane rozwiązania zawierają wyjątki, które pozwolą na zabezpieczenie sprawnego prowadzenia postępowania w tych sytuacjach, w których jest to rzeczywiście konieczne – odpowiada MS.

Brak zakazu dowodowego

Z kolei zdaniem SN poważnym błędem projektodawcy jest też brak zakazu wykorzystania dowodów uzyskanych podczas czynności dokonanych pod nieobecność pełnomocnika w tym specjalnym trybie, w sytuacji, gdy sąd uzna później decyzję prokuratora o odmowie dopuszczenia jego udziału za błędną.

– Nie można jednocześnie twierdzić, że dąży się do zagwarantowania efektywności ochrony interesów procesowych osób niebędących stronami, a zarazem bez żadnych ograniczeń dopuszczać korzystanie z informacji udzielonych przez taką osobę w sytuacji, gdy została ona niezgodnie z prawem pozbawiona prawa do fachowej reprezentacji prawnej – wytyka SN, wskazując jednocześnie, że umożliwienie przeprowadzenia czynności w sytuacji wadliwego pozbawienia danej osoby reprezentacji prawnej, a także wykorzystania owoców takiego naruszenia prawa, stanowić będzie naruszenie elementarnej zasady lojalności procesowej.

Co więcej, jak przypomina RPO, na poziomie konstytucyjnym nadal obowiązuje zakaz tworzenia rozwiązań pozornych, które sprzeciwiają się standardowi lojalności wobec obywatela, obowiązującym na gruncie art. 2 Konstytucji.

Zdaniem SN projektowane przepisy powinny zostać zmodyfikowane. Albo w kierunku zawężenia proponowanych w art. 87 § 5 k.p.k. przesłanek uzasadniających dokonanie czynności pod nieobecność pełnomocnika (uzupełnionych ewentualnie odpowiednim zakazem dowodowym), albo wprowadzenia mechanizmu, który pozwoliłby spór odnośnie udziału pełnomocnika w postępowaniu rozstrzygnąć przed przeprowadzeniem określonej czynności procesowej w toku śledztwa czy dochodzenia.