Michał Królikowski adwokat, były wiceminister sprawiedliwości, associate partner w kancelarii prof. Marek Wierzbowski i Partnerzy

Obecnie w art. 2 § 1 pkt 1 kodeksu postępowania karnego jest mowa o osobie „niewinnej". Jego nowe brzmienie, wprowadzone nowelą z 27 września 2013 r., ma tak ukształtować zasady odpowiedzialności, aby sprawca przestępstwa został wykryty i pociągnięty do odpowiedzialności karnej, a „osoba, której nie udowodniono winy", nie poniosła odpowiedzialności.

Dzięki nowemu podejściu przypisanie winy w sensie procesowym nie będzie możliwe, jeżeli przed sądem nie zostanie przeprowadzony skutecznie dowód winy. Chodzi zatem nie tyle o osobę obiektywnie niewinną, ile o taką, której winy nie udowodniono. Nowy kształt przepisu akcentuje decyzję sądu, który ocenia stopień udowodnienia winy, przy czym nie jest zobowiązany do samodzielnego poszukiwania dowodów winy lub niewinności. Od sądu wymaga rozstrzygnięcia, czy proces dowodzenia prowadzony przez oskarżyciela publicznego jest wystarczający do poniesienia odpowiedzialności przez oskarżonego. Innymi słowy, mimo że nie określono wprost, na kim spoczywa ciężar chroniącego oskarżonego domniemania niewinności, jest jasne, że nie spoczywa on na sądzie, ale na oskarżycielu, który jest obciążony ciężarem dowodu w sensie formalnym.

W dotychczasowym stanie prawnym przyjmowano, że uwolnienie oskarżonego od odpowiedzialności karnej mimo spełnienia przesłanek materialnoprawnych i wystąpienia warunków procesowych jest sprzeczne z zasadą legalizmu. Oceniano to również jako naruszenie społecznego poczucia sprawiedliwości i źródło kwestionowania autorytetu organów wymiaru sprawiedliwości. Niemniej nowelizacja przepisu prowadzi do zmiany sposobu realizacji celu postępowania przez organy procesowe. W dotychczasowym ujęciu mniemano, że obowiązek pełnego wyjaśnienia sprawy istniał na etapie postępowania przygotowawczego – dla oceny zasadności sformułowania aktu oskarżenia, oraz na etapie postępowania sądowego – dla oceny zasadności skargi. Tego rodzaju rozkład obowiązków powodował odczuwaną przez organy na każdym z etapów postępowania karnego konieczność podejmowania działań ex officio maksymalizujących potwierdzenie osiągnięcia stanu optymalnego z punktu widzenia celu postępowania karnego. Zmiana przepisu modyfikuje rozkład obowiązków między organy procesowe w razie przeprowadzenia procesu. W tym wypadku realizacja warunków do egzekucji odpowiedzialności karnej zostaje przesunięta na etap postępowania sądowego z jednoczesną redukcją w tym zakresie obowiązków prokuratora lub policji w postępowaniu przygotowawczym.

W następnym odcinku o sporze przed sądem.