Pytania o Polaków

Umieranie Jana Pawła II przed trzema laty było najbardziej powszechnym i intensywnie przeżywanym zbiorowym doświadczeniem współczesnych Polaków. Objęło ono praktycznie wszystkich ludzi związanych z Kościołem oraz większość osób mniej religijnych, także niepraktykujących.

Masowe emocje, szczególnie zaś potrzeba wspólnoty, mobilizowały do działania. Prawie wszyscy Polacy żegnali papieża, rozmawiając o nim i modląc się w domach. Przeszło dwie trzecie spotkało się w kościołach lub kaplicach, dwie piąte – na placach i ulicach wielu polskich miejscowości. Masową obecnością w sferze publicznej wyróżniała się młodzież.

Z badań, jakie dla Centrum Myśli Jana Pawła II przeprowadził OBOP, wynika, że Polacy dobrze pamiętają klimat owych kwietniowych dni 2005 roku. W dwa i pół roku po śmierci Jana Pawła II prawie wszyscy (97 proc. badanych) powiedzieli: „Tak, Polacy naprawdę głęboko przeżywali odejście papieża”. Dla 86 proc. był to czas osobistych głębokich przeżyć i przemyśleń.

Analizy statystyczne pokazują, że o pamięci „czasu żalu i smutku” decyduje nie tylko siła związków z Kościołem, ale również – niezależnie od religijności – stosunek ludzi do Jana Pawła II. W kwietniu 2005 roku przeżywaliśmy nie tylko odejście przywódcy religijnego, ale także osoby pełniącej ważne role dla ogółu Polaków. Papież jest bliski rodakom. Kierowanie modlitw do Sługi Bożego Jana Pawła II pokazuje, że żywa jest wiara Polaków w katechizmową prawdę o obcowaniu świętych. Z każdych 10 osób, 6 stwierdziło, że modliły się do Jana Pawła II o wstawiennictwo do Boga. Przekonanie, że dzięki tym modlitwom doszło do pomyślnego rozwiązania trudnego dla nich problemu, wyraziło 52 proc. osób, które prosiły o wstawiennictwo kilkakrotnie.

Powszechności przeżyć związanych z umieraniem Jana Pawła II towarzyszy jednomyślność ocen. Przytłaczająca większość – 94 proc. badanych – uznaje Jana Pawła II za ważny autorytet moralny (64 proc. – zdecydowanie). Zadaniem autorytetu nie jest przymuszanie, lecz wskazywanie dróg. Jedne są łatwiejsze dla ludzi, np. stanowisko Jana Pawła II w sprawie dialogu ekumenicznego i międzyreligijnego, inne trudniejsze, np. stanowisko w kwestii przerywania ciąży i kary śmierci.

Najpowszechniej wśród Polaków akceptowane są ekumeniczne wysiłki papieża. Bezwarunkową akceptację większości respondentów zyskał jego sprzeciw wobec przyznania związkom homoseksualnym takich praw, jakie przysługują małżeństwom. Natomiast wątpliwości wielu osób budzi papieskie stanowisko wobec eutanazji, aborcji i kary śmierci. Przekonanie, że życia nie można przerywać ani gdy jest młode, stare lub chore, ani nawet gdy jest zbrodnicze – nie spotyka się z powszechnym uznaniem Polaków. Najmniejszą aprobatę zyskał głos Jana Pawła II w sporze o antykoncepcję.

Opinie ludzi dotyczące szacunku dla życia zmieniały się w ostatnich latach w kierunku zgodnym z nauczaniem papieża, trzeba jednak widzieć, że nauczanie papieża o seksualności nie przekonało polskich słuchaczy. Badania nie potwierdzają też opinii, że ludzie młodzi są bardziej otwarci na dialog wyznaniowy oraz mocniej stają w obronie życia. Widać raczej, że młodsze osoby rzadziej akceptują ograniczanie wolności wyboru – mniej powszechnie uznają, że istnieją moralne ograniczenia, że nie wszystko wolno.

Badanie z jesieni 2007 roku ujawniło zadziwiającą prawidłowość: nawet ludzie nieprzekonani do wszystkich elementów papieskiego nauczania proszą w modlitwach Jana Pawła II o wstawiennictwo, modlą się o jego beatyfikację i często o nim rozmawiają. Co sądzą ludzie o oddziaływaniu Jana Pawła II na nich samych i na ogół Polaków? Ciekawe są odpowiedzi pokazujące, jaki wpływ wywarł papież na badanych i na życie bliskich im osób (patrz rys. powyżej). Respondentów pytano o oznaki ożywienia indywidualnej religijności, poprawę stosunku do bliźnich, chęć okazywania przynależności wyznaniowej, mówienia, że wiara jest sprawą publiczną. Oczekiwano, że wybitny nauczyciel religijny, jakim był Jan Paweł II, spowodował przede wszystkim ożywienie wiary. Tymczasem ludzie podobnie często zauważają u siebie i u bliskich skutki w postaci pogłębienia życia religijnego, jak poprawę stosunku do bliźnich oraz większą gotowość manifestowania przynależności do wspólnoty religijnej. Okazuje się więc, że Polacy odczuwają rozliczne, także społeczne owoce pontyfikatu Jana Pawła II. Papież tchnął ducha w naszą społeczność.

Społeczne efekty pontyfikatu Jana Pawła II najwyraźniej dostrzegają osoby przekonane, że świadectwo życia oraz nauczanie papieża Polaka przyczyniły się do przemiany ich własnego życia.

Badani dość korzystnie oceniają zabiegi rodaków na rzecz realizacji wskazań Jana Pawła II (patrz rys. powyżej). Uważają, że współobywatele całkiem nieźle sprawują się jako bliźni i członkowie rodzin oraz jako wyznawcy religii. W cieniu wspomnień o postaci Jana Pawła II topnieje nawet odruchowa mizantropia Polaków – dostrzeganie u rodaków raczej negatywnych cech. Najmniej powodów do zadowolenia daje stan cnót publicznych.

Sondaż zrealizowany dla Centrum Myśli Jana Pawła II daje zatem obraz społeczności przekonanej, że bez Jana Pawła II inna byłaby Polska, inni byliby jej mieszkańcy. Nietrudno zauważyć brak dystansu do osoby i nauczania papieża. Mimo śmierci jest nam ciągle bliski, chociaż w swoim nauczaniu często kłopotliwie wymagający.