Z tego artykułu się dowiesz:
- Jakie są uprawnienia nauczycieli dotyczące urlopu na żądanie w zależności od podstawy zatrudnienia?
- Jakie różnice w korzystaniu z urlopu na żądanie występują między szkołami samorządowymi a niepublicznymi?
- Na jakich zasadach nauczyciele mogą korzystać z urlopu na żądanie zgodnie z kartą nauczyciela i kodeksem pracy?
- Co to jest urlop z powodu siły wyższej i jakie są jego zasady w polskim prawie pracy?
- Jak różnice w legislacji dotyczącej urlopu wpływają na sytuację nauczycieli zatrudnionych na podstawie karty nauczyciela?
- W jaki sposób ograniczenia w udzielaniu urlopów mogą prowadzić do potencjalnej dyskryminacji nauczycieli?
Pod wpływem tekstu „Urlop na żądanie – czy przysługuje nauczycielowi akademickiemu?”, który został opublikowany w „Rz” nr 40/2026, powróciła dyskusja na temat uprawnień pracowniczych – tym razem nauczycieli szkół podstawowych i ponadpodstawowych – w szczególności w kontekście przysługujących im dni wolnych od pracy. Ich status zawodowy regulowany jest przede wszystkim przez dwa akty: kartę nauczyciela oraz kodeks pracy, które określają zarówno wymiar urlopu wypoczynkowego, jak i zasady korzystania z innych form usprawiedliwionej nieobecności. O to, jak regulują one kwestie urlopu na żądanie i wolnego z powodu siły wyższej, zapytaliśmy ekspertów.
Czytaj więcej
Wymaganie od nauczyciela akademickiego „odrabiania” urlopu na żądanie może budzić wątpliwości. Jeżeli taki obowiązek miałby istnieć, należałoby wsk...
Urlop na żądanie nauczycieli szkolnych
Jak wskazuje adwokat Łukasz Łuczak, specjalizujący się w prawie oświatowym, w przypadku szkół musimy rozróżnić, czy mówimy o szkole prowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego, czy też o placówce niepublicznej lub publicznej prowadzonej przez osobę fizyczną albo osobę prawną (inną niż gmina lub powiat).
– W przypadku tej pierwszej kategorii, tj. szkół samorządowych, skorzystanie przez nauczyciela z urlopu na żądanie nie jest możliwe – mówi.
Jak przypomina, takie wolne nie jest odrębną kategorią, lecz częścią urlopu wypoczynkowego (w wymiarze do czterech dni w roku), którą pracownik może wykorzystać poza planem.
Natomiast zgodnie z art. 64 ust. 1 ustawy – karty nauczyciela, nauczycielowi zatrudnionemu w szkole, w której w organizacji pracy przewidziano ferie, przysługuje urlop wypoczynkowy w wymiarze odpowiadającym okresowi tych ferii i w czasie ich trwania. Szkoły podstawowe oraz ponadpodstawowe są jednostkami feryjnymi.
– Przepis ten wyłącza możliwość korzystania przez nauczyciela z urlopu wypoczynkowego w trakcie roku szkolnego. Jedyną możliwością jest urlop bezpłatny – zaznacza.
Dalej mec. Łukasz Łuczak zwraca uwagę, że odmiennie kwestia urlopu na żądanie kształtuje się w szkołach niepublicznych oraz publicznych prowadzonych przez inne podmioty niż gminy lub powiaty.
Czytaj więcej
Dr Bianka Godlewska-Dzioboń, rektor Akademii Nauk Stosowanych w Nowym Targu
– W tym przypadku zasady zatrudniania nauczycieli regulują wprost przepisy kodeksu pracy, a nie karty nauczyciela. Takim zatrudnionym przysługuje urlop wypoczynkowy na zasadach określonych w k.p., a zatem również – w ramach niego – urlop na żądanie. Skorzystanie z niego nie powoduje konieczności odrobienia zajęć – zauważa.
Jak wskazuje ekspert, w takich placówkach nauczyciel może też wziąć urlop w czasie roku szkolnego. Jest jednak pewien haczyk.
– Pewnym ograniczeniem może być regulamin pracy, który ustala zasady udzielania urlopów u danego pracodawcy i powoduje, że są one przyznawane zgodnie z planem urlopów – dodaje.
Ponadto, jak podkreśla mecenas, w przypadku obu typów szkół, tj. samorządowych oraz prowadzonych przez inne podmioty niż gminy i powiaty, nie ma podstaw do tego, aby wymagać od nauczyciela odrobienia zajęć za czas, w którym przebywał on na zwolnieniu lekarskim.
– Jest ono formą usprawiedliwionej nieobecności w pracy, a dana jednostka oświatowa zobowiązana jest samodzielnie ustalić zastępstwa na ten czas – mówi mec. Łukasz Łuczak.
Urlop nauczyciela z powodu działania siły wyższej
W sytuacjach nadzwyczajnych nauczyciel może jednak skorzystać z nadzwyczajnego rozwiązania. Chodzi o urlop z powodu siły wyższej, który został wprowadzony do polskiego prawa pracy jako realizacja dyrektywy 2019/1158 dotyczącej równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów.
To właśnie ta dyrektywa zobowiązała państwa UE – w tym Polskę – do wprowadzenia nowych rozwiązań, które ułatwiłyby tzw. work–life balance.
Czytaj więcej
To osoby w wieku 25-34 lat najczęściej skarżą się na dyskryminację ze względu na wiek - wynika z badania „HR & Payroll Pulse Europe 2025”.
– Kwestię tę regulują zarówno kodeks pracy, jak i karta nauczyciela. Oba te akty wprowadzają bardzo podobne rozwiązania. Jednak art. 148 [1] k.p. jest znacznie bardziej szczegółowy, z kolei art. 68a k.n. ma charakter bardziej lakoniczny – mówi dr Michał Długosz, prawnik, wykładowca Uniwersytetu WSB Merito.
Jak jednak zaznacza, oba przepisy realizują to samo rozwiązanie wynikające z dyrektywy UE.
Na jakich zasadach nauczyciele mogą skorzystać z takiego rozwiązania?
– Pracodawca ma obowiązek udzielić takiego zwolnienia. Jego wymiar to dwa dni w roku. Nauczyciel nie może natomiast korzystać z niego w wymiarze godzinowym. W takim przypadku ich wynagrodzenie wynosi 50 proc. – wyjaśnia dr Michał Długosz.
Jak zauważa ekspert, różnice między k.p. a k.n. prowadzą do sytuacji, w której nauczyciele objęci tym drugim aktem znajdują się w gorszej sytuacji niż inni pracownicy (ale też nauczyciele zatrudnieni w oparciu o k.p.). Efekt?
– Nauczyciel zatrudniony na podstawie karty nauczyciela nie może skorzystać ze zwolnienia na kilka godzin – musi wykorzystać cały dzień. Z kolei ten pracujący na kodeksie pracy może wyjść np. na 1-2 godziny i wrócić do zajęć. Nauczyciel, który potrzebuje wyjść dopiero w drugiej połowie dnia, traci cały dzień. Dyrektor szkoły musi nagle organizować zastępstwo, co dezorganizuje pracę szkoły bardziej niż w przypadku pracowników zatrudnionych na podstawie k.p. – mówi.
Co więcej, zdaniem eksperta, takie zróżnicowanie może też naruszać art. 32 ust. 2 Konstytucji RP, który zakazuje dyskryminacji.
