Kiedy odszkodowania są wolne od podatku?
Podstawowa zasada to zwolnienie odszkodowań lub zadośćuczynień, jeśli ich wysokość lub zasady wynikają wprost z przepisów odrębnych ustaw lub przepisów wykonawczych wydanych na ich podstawie. Od tej zasady istnieje jednak sporo wyjątków, przewidzianych w ustawie o PIT. Podatek trzeba zapłacić m.in. od:
- określonych w prawie pracy odpraw i odszkodowań z tytułu skrócenia okresu wypowiedzenia umowy o pracę,
- odpraw pieniężnych wypłacanych na podstawie przepisów o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników,
- odpraw i odszkodowań z tytułu skrócenia okresu wypowiedzenia funkcjonariuszom pozostającym w stosunku służbowym,
- odszkodowań przyznanych na podstawie przepisów o zakazie konkurencji,
- odszkodowań wynikających z zawartych umów lub ugód innych niż ugody sądowe.
Gdy odszkodowanie jest przyznane na podstawie wyroku sądu albo ugody sądowej, przysługuje zwolnienie z podatku. Są jednak wyjątki. Odszkodowania lub zadośćuczynienia podlegają podatkowi, gdy:
- są otrzymane w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą,
- dotyczą korzyści, które podatnik mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono.
Ta ostatnia kategoria bywa różnie rozumiana. W interpretacjach wydawanych przez organy skarbowe często pojawia się argument dotyczący spodziewanych korzyści. Fiskus twierdzi, że opodatkowanie to wynika z tego, iż gdyby podatnik osiągnął spodziewane korzyści, to podlegałyby one opodatkowaniu na zasadach ogólnych. Inny charakter mają odszkodowania o charakterze naprawczym. Ustawa zwalnia od podatku jedynie takie odszkodowania (rekompensaty), które nie stanowią ekonomicznego przysporzenia ponad stan majątkowy będący w posiadaniu podatnika przed ich wypłatą.
Jak traktować odszkodowania za zajęty albo zniszczony grunt?
Dość istotnym zagadnieniem jest sprawa odszkodowań wypłacanych w sytuacjach, gdy przez należącą do podatnika nieruchomość zostanie poprowadzony np. rurociąg, linia energetyczna i zostaną przy tym wyrządzone szkody. Otóż według art. 21 ust. 1 pkt 120 ustawy o PIT są one wolne od podatku, gdy grunt wchodzi w skład gospodarstwa rolnego, a świadczenie powstało z umowy, ugody lub wyroku sądowego dotyczącego:
- ustanowienia służebności gruntowej,
- rekultywacji gruntów,
- szkód powstałych w uprawach rolnych i drzewostanie.
W pozostałych przypadkach, gdy nieruchomość nie ma charakteru rolnego – odszkodowanie jest opodatkowane.
Gdzie wpisać odszkodowania w rocznym zeznaniu?
Odszkodowania, jeśli podlegają podatkowi, są traktowane tak jak inne przychody. Przepisy podatkowe nie przewidują dla nich szczególnych stawek ani osobnych formularzy do ich rozliczania. Dlatego np. w deklaracji PIT-37 kwotę odszkodowania należy wpisać w polu 55 (lub 82 – dla małżonka), opisanym jako „inne źródła".
W niektórych sytuacjach, gdy odszkodowanie jest wypłacane np. przez były zakład pracy, podatnik otrzymuje je już z potrąconym podatkiem. Ten zakład pracy powinien przysłać podatnikowi informację o wysokości wypłaconego odszkodowania oraz pobranej zaliczki na podatek. Wówczas odpowiednie kwoty odszkodowania netto i pobranej zaliczki należy wpisać do pól formularza przewidzianych dla przychodów i zaliczek pobranych od nich.
