Jak fiskus co do zasady traktuje odszkodowania?

Odszkodowania mogą wynagradzać np. skrócenie okresu wypowiedzenia umowy o pracę, ale także uszczerbek na zdrowiu czy w majątku. Przepisy podatkowe różnie traktują takie świadczenia. Co do zasady otrzymane odszkodowania są przychodem podatnika, ale w niektórych sytuacjach są zwolnione z podatku. Pełny katalog zwolnień zawiera art. 21 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Tu wyjaśniamy reguły dotyczące tylko niektórych, budzących najwięcej wątpliwości.

Podstawową zasadą przyjętą w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych jest zwolnienie dla odszkodowań lub zadośćuczynień, jeśli ich wysokość lub zasady wynikają wprost z przepisów odrębnych ustaw lub przepisów wykonawczych wydanych na ich podstawie. Od tej zasady przewidziano jednak sporo wyjątków. Podatek trzeba zapłacić m.in. od: określonych w prawie pracy odpraw i odszkodowań z tytułu skrócenia okresu wypowiedzenia umowy o pracę, odpraw pieniężnych wypłacanych na podstawie przepisów o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, odpraw i odszkodowań z tytułu skrócenia okresu wypowiedzenia funkcjonariuszom pozostającym w stosunku służbowym, odszkodowań przyznanych na podstawie przepisów o zakazie konkurencji, odszkodowań wynikających z zawartych umów lub ugód innych niż ugody sądowe. Gdy odszkodowanie zostało przyznane na podstawie wyroku sądu albo ugody sądowej, przysługuje zwolnienie z podatku, jednak i tutaj istnieją wyjątki. Podatek należy zapłacić od odszkodowań lub zadośćuczynień, jeśli zostały otrzymane w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą albo dotyczą korzyści, które podatnik mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono.

Jak rozumieć owe korzyści, których podatnik nie osiągnął?

W interpretacjach wydawanych przez organy skarbowe często pojawia się pogląd, że gdyby podatnik osiągnął spodziewane korzyści, to podlegałyby one opodatkowaniu na zasadach ogólnych. Inny charakter mają odszkodowania o charakterze naprawczym. Ustawa zwalnia od podatku jedynie takie odszkodowania (rekompensaty), które nie stanowią ekonomicznego przysporzenia ponad stan majątkowy będący w posiadaniu podatnika przed ich wypłatą.

Jak są traktowane odszkodowania wypłacane za zniszczenie albo zajęcie nieruchomości?

Według art. 21 ust. 1 pkt 120 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych są one wolne od podatku, gdy grunt wchodzi w skład gospodarstwa rolnego, a świadczenie powstało z umowy, ugody lub wyroku sądowego dotyczącego ustanowienia służebności gruntowej, rekultywacji gruntów oraz szkód powstałych w uprawach rolnych i drzewostanie. Wspomniana tu służebność gruntowa może mieć charakter tzw. służebności przesyłu. Wypłaty świadczeń z tego tytułu nie zawsze są nazywane odszkodowaniami, jednak z interpretacji dokonywanych przez organy skarbowe i wyroków sądów administracyjnych wynika, że powinno się je tak kwalifikować.

Jak rozliczać odszkodowania w deklaracji podatkowej?

Przepisy podatkowe nie przewidują szczególnych sposobów ani stawek dla rozliczania odszkodowań podlegających PIT. Należy je zatem rozliczać na zasadach ogólnych. W każdym przypadku, gdy odszkodowanie jest opodatkowane, trzeba je rozliczyć w rocznej deklaracji. Przykładowo, w deklaracji PIT-37 kwotę odszkodowania brutto należy wpisać w polu 55 (lub 82 – dla małżonka), opisanym jako „inne źródła".