Maciej Ferek: Jak demokraci Trybunał Konstytucyjny od(do)bili

30 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym, przyjęta głosami ówczesnej koalicji PO-PSL. W toku prac parlamentarnych nad przepisami stało się oczywiste, że w nadchodzących wyborach koalicja odda władzę. Dodano więc art. 137 stanowiący, że wyjątkowo w przypadku sędziów, których kadencja upływała w 2015 r., termin na złożenie wniosku w sprawie kandydata na stanowisko sędziego TK wynosi 30 dni od dnia wejścia w życie ustawy. Ani ówczesny prezes TK, ani wiceprezes konsultowani w sprawie treści projektu ustawy nie zgłosili zastrzeżeń.

W 2015 r. koalicja wybrała dwóch sędziów TK na zapas

W ten sposób ówczesna/obecna koalicja rządząca wybrała nadmiarowo, bo znacznie przed upływem kadencji poprzedników, dwóch sędziów, rozpoczynając 11-letnią destrukcję konstytucyjnego organu. Przepis ten co prawda wyrokiem z 3 grudnia 2015 r. w sprawie o sygn. akt K 34/15 w stosunku do owych dwóch nadmiarowych sędziów uznany został za niezgodny z konstytucją, ale dla TK było już za późno. Ruszyła machina autorstwa PiS: wprowadzenie do Trybunału dublerów przez wybrany jesienią 2015 r. Sejm.

Po odzyskaniu władzy w grudniu 2023 r. koalicja popełniła następny kolosalny błąd, skutkiem upływu kadencji sędziów TK zwalniały się bowiem kolejne stanowiska. . Nie obsadzała ich przez ponad 2 lata, a tymczasem zgodnie z treścią art. 30 ust. 3 pkt 1 Regulaminu Sejmu RP wnioski o powołanie na stanowisko sędziego TK składa się na 30 dni przed upływem kadencji poprzednika. Nie jest to sytuacja obojętna ustrojowo, bo kadencja sędziego trwa 9 lat, a opóźniony sztucznie wybór sprawia, że okres ten sięga bez uzasadnienia długo na przyszłość, po upływie kadencji obecnego Sejmu.

W ten sposób dochodzimy do marca 2026 r., kiedy to Sejm po 2 latach obstrukcji wybrał sześciu sędziów, przy czym tylko w przypadku dwóch w terminie wynikającym z Regulaminu Sejmu, niepotrzebnie dając w ten sposób prezydentowi pretekst do odmowy przyjęcia ślubowania od czterech z nich, a dopiero z momentem złożenia ślubowania sędzia nawiązuje stosunek służbowy.

Obecna koalicja destrukcję TK rozpoczęła i dzisiaj kończy

Nieprzyjęcie ślubowania obciąża, wbrew obiegowej opinii, nie tyle prezesa TK, ile prezydenta, bo to na nim ciąży ten obowiązek. Za obecny chaos i upadek Trybunału odpowiada nie tylko 8 lat rządów poprzedników, ale i polityka koalicji, która tę destrukcję rozpoczęła i dzisiaj kończy.

Ileż było od 2015 r. zarzutów pod adresem wyborów dokonywanych przez Sejm, a to dotyczących wykształcenia np. sędzi Przyłębskiej, a to politycznych kandydatur. Pojęcie osoby wyróżniającej się wiedzą prawniczą z art. 194 ust. 1 konstytucji jest względne. Wśród sędziów wybranych przez Sejm w 2026 r., w przeciwieństwie do czasów sprzed 2015 r., nie ma ani jednej osoby z tytułem naukowym profesora, konstytucjonalista jest jeden, a jak za poprzedników wybrano znowu osobę z tytułem zawodowym mgr.

Jakby tego było mało, ostatni z wybranych sędziów trafił tam wprost z rządu. Dodatkowo podnoszone są w stosunku do niego wątpliwości, czy spełnia przesłanki formalne do powołania w postaci 10-letniego wykonywania zawodu radcy prawnego. Gdyby ten sam radca prawny starał się o stanowisko w sądzie powszechnym lub najwyższym, to dla wykazania przesłanki doświadczenia zawodowego musiałby wskazać listę spraw sądowych, jakie prowadził i poddać się wizytacji oraz ocenie przez kolegium sądu i Krajową Radę Sądownictwa. Powinno być oczywiste, że „wykonywanie zawodu” radcy prawnego nie polega na formalnym wpisie na listę, opłacaniu składek i pracy w organach władzy państwowej, lecz na faktycznym świadczeniu usług klientom i prowadzeniu spraw sądowych. Chodzi o wykazanie, że dany kandydat jest przygotowany do wykonywania zawodu sędziego.

Sędzia Maciej Ferek: wydarzenia w TK z 30 października 2026 r. nie mają żadnej podstawy prawnej

Natomiast to, co wydarzyło się 30 października 2026 r., przejdzie do historii jako pokaz kompletnej dewastacji TK, z którego zgliszcz ten się już nigdy nie podniesie. Jestem najdalszy od obrony prezesa, ale też na własnej skórze doświadczyłem w 2021 r. przemocy polegającej na odsunięciu od orzekania przez prezesa sądu będącego szkolną koleżanką ministra, a następnie „zawieszenia” przez twór zwany Izbą Dyscyplinarną.

Wydarzenia z 30 października 2026 r. nie mają żadnej podstawy prawnej i nie trzymają się zasad logiki. Zarówno prezes Bogdan Święczkowski, jak i wiceprezes Bartłomiej Sochański wykonywali swoje obowiązki, więc nasuwa się oczywiste pytanie na jakiej podstawie faktycznej i prawnej sędzia Anna Korwin-Piotrowska przejęła kierowanie pracami Trybunału? Takie uprawnienie przysługiwałoby jej, zgodnie z treścią art. 11 ust. 2 ustawy o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym wyłącznie w przypadku wakatu na stanowisku prezesa i wiceprezesa. Następnie pani sędzia zarządziła przerwę w czynnościach służbowych obu panów na podstawie art. 130 ust. 1 prawa o ustroju sądów powszechnych, co było sprzeczne nie tylko z treścią tego przepisu, ale i logiką.

Pomijając nawet rolę ministra sprawiedliwości, to owa najstarsza stażem sędzia, by wydać zarządzenie o przerwie w stosunku do prezesa i wiceprezesa, musiałaby działać na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem, a z kolei nie mogła działać na tej podstawie, gdyż obaj wykonywali swoje obowiązki. Następnie całkiem przypadkiem w tym samym dniu prokurator generalny, czyli jednocześnie członek Rady Ministrów, złożył do TK wniosek o zezwolenie na pociągnięcie obu panów do odpowiedzialności karnej. O ile zarzuty w stosunku do prezesa nie dziwią i są powszechnie znane, to w stosunku do wiceprezesa są nieco wątpliwe, wiceprezes nie ma bowiem żadnych uprawnień władczych wiceprezes nie ma żadnych uprawnień władczych w stosunku do prezesa TK.

Zgodnie z treścią art. 6 ust. 1 i ust. 2 pkt 9 ustawy o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym Zgromadzenie Ogólne (ZO) tworzą urzędujący sędziowie Trybunału, a do kompetencji Zgromadzenia należy m.in. uchwalenie projektu dochodów i wydatków. Z kolei art. 8 ust. 1 stanowi, że ZO podejmuje uchwały bezwzględną większością głosów, w obecności co najmniej 2/3 ogólnej liczby sędziów Trybunału, chyba że ustawa stanowi inaczej. Zatem z treści tych przepisów wynika, że urzędujący sędziowie i ogólna liczba sędziów to pojęcia rozłączne. Z wyłączeniem dublera, tj. Jarosława Wyrembaka, urzędujących sędziów jest 14. Natomiast ogólna liczba sędziów to wynikająca z art. 194 ust. 1 konstytucji i wynosi 15. Zatem do odbycia Zgromadzenia potrzeba 10 sędziów (2/3 ogólnej liczby).

Gdyby przyjąć wykładnię zastosowaną 3 listopada, że ogólną liczbę 2/3 należy liczyć w odniesieniu do urzędujących sędziów, to wynosi ona 9 i to przy założeniu, że panowie Święczkowski i Sochański przestali urzędować. Z kolei to założenie nie broni się, choćby poprzez odwołanie do moich osobistych doświadczeń świetnie potrafię sobie wyobrazić odsunięcie od orzekania na okres miesiąca z dowolnego, fikcyjnego powodu np. 10 sędziów. Wówczas zgodnie z logiką przyjętą 3 listopada 2/3 stanowiłoby 3 sędziów! Teraz to minister finansów, a następnie Sejm przy okazji uchwalania budżetu zdecydują, czy 3 listopada doszło w TK do Zgromadzenia, czy nie.

Środki do rozwiązania problemu były w rękach wiceprezesa Sochańskiego

Praworządność to idea, zgodnie, z którą prawo stanowione i stosowane zgodnie z regułami określa granice władzy publicznej. Władzy tej wolno zatem tyle, ile wynika z przepisów, a dla ciągu zdarzeń z 30 października i 3 listopada 2026 r. podstawy prawnej brak. Konstytucja nie zna pojęcia stanu wyższej konieczności dającego podstawę do łamania ustawy w imię wyższego dobra.

A można było inaczej, bez demonstracji siły z obu stron, ale zbrakło zdolności dyplomatycznych, bowiem środki do rozwiązania problemu były w rękach wiceprezesa Sochańskiego. Gorszące sceny z udziałem demonstrantów, policji, polityków, sędziów i przepychanek odarły Trybunał z resztek legitymacji do rozwiązywania problemów obywateli. W obecnym kształcie nie zostanie uznany przez drugą stronę sceny politycznej i tak już będzie od wyborów do wyborów.

Tymczasem przez 11 lat destrukcji zarówno sądownictwo powszechne, administracyjne jak i Sąd Najwyższy nauczyły się rozstrzygać kwestie konstytucyjne w ramach sprawowanego przez nie wymiaru sprawiedliwości. Aktualnie już od aplikacji sędziowie są szkoleni w rozproszonej kontroli konstytucyjnej. Prawne usankcjonowanie tego stanu faktycznego wymagałoby jednak zmiany konstytucji, a ta – zgody politycznej. Tymczasem TK to jedyny sąd krajowy wybierany przez polityków, którzy raz tego przyznanego sobie przywileju zapewne nie oddadzą. Każdy kolejny Sejm mimo szumnych zapowiedzi powiela grzechy poprzedników.

Autor jest dr. nauk prawnych, sędzią Sądu Okręgowego w Krakowie