W ramach toczącej się debaty na temat kondycji finansów publicznych i konieczności ich naprawy „Rzeczpospolita” zadała Polakom pytanie, czy ich zdaniem „zwiększając wydatki socjalne, rząd powinien sfinansować je, podwyższając podatki”.

W sondażu przeprowadzonym przez Instytut Badań Rynkowych i Społecznych IBRiS niemal 71 proc. respondentów nie popiera takich działań. Przy czym 24 proc. jest raczej przeciw, a aż 46,8 proc. – zdecydowanie przeciw. „Za” opowiedziało się 25,5 proc. ankietowanych, a 3,8 proc. nie ma zdania.

Sondaż: Podwyżki podatków dzielą wyborców. Wyraźne różnice między elektoratami

Opinie Polaków na ten temat nie są jednolite, a największe różnice widać pod względem preferencji politycznych. I tak wśród zwolenników obozu rządzącego (Koalicja Obywatelska, Lewica, Trzecia Droga) 35 proc. dopuszcza możliwość finansowania wyższych transferów socjalnych podwyżkami podatków, a 58 proc. jest przeciw. Najbardziej takie rozwiązanie poparliby ewentualnie wyborcy Nowej Lewicy – w tej grupie aż 57 proc. jest na „tak”, a 41 proc. na „nie”.

Zupełnie odmienne zdanie mają zwolennicy opozycji. W tej grupie „za” opowiada się jedynie 17 proc., a 82 proc. jest przeciw. Zdecydowanie negatywne zdanie na temat takich rozwiązań mają zarówno wyborcy PiS – 88 proc. na „nie” – jak i Konfederacji, gdzie przeciwników jest aż 98 proc.

Interesujący jest też rozkład odpowiedzi w poszczególnych grupach wiekowych. Okazuje się, że najwięcej przeciwników finansowania wyższego socjalu podwyżkami podatków jest wśród osób w wieku 40–59 lat, a relatywnie najmniej – wśród najmłodszych (18–29 lat) i najstarszych (powyżej 70 lat). Może to wynikać z obaw, że osoby znajdujące się w szczytowym okresie kariery zawodowej mogą na takich rozwiązaniach stracić najwięcej w postaci większych obciążeń fiskalnych.

98 proc.

Tylu wyborców Konfderacji nie zgadza się na wyższe świadczenia socjalne kosztem wyższych podatków

Jeśli chodzi o pozostałe przekroje badanych, np. pod względem wykształcenia, płci czy miejsca zamieszkania, widać jedynie niewielkie różnice. Co do zasady: większość Polaków jest przeciwna podwyżkom podatków na finansowanie dodatkowych świadczeń.

Czytaj więcej

Naprawa finansów państwa nie może czekać. Potrzeba nawet 160 mld złotych

Większy socjal bez podatków? Ekonomiści ostrzegają przed takim myśleniem

Jakie wnioski płyną z tych badań dla polityki fiskalnej? Ekonomiści, których poprosiliśmy o komentarz, zauważają, że wiele zależy od tego, jak zinterpretujemy odpowiedzi na podstawowe pytanie. Z jednej strony można uznać, że większość Polaków nie rozumie, a raczej nie chce rozumieć podstawowego mechanizmu rządzącego budżetem państwa: coś za coś. Jeśli chcemy większych transferów, państwo musi znaleźć trwałe źródła ich finansowania, czyli zebrać więcej dochodów, m.in. z podatków. Z drugiej strony można ocenić, że nie ma społecznej zgody na większy socjal, jeśli miałby być okupiony podwyżką danin.

Projekt budżetu na 2027 rok

Projekt budżetu na 2027 rok

Foto: PAP

– Skłaniałbym się do tej pierwszej interpretacji – mówi Marcin Mrowiec, główny ekonomista Grant Thornton. – Prawie trzy czwarte społeczeństwa nie widzi lub nie chce widzieć zależności między rosnącymi wydatkami i rosnącymi dochodami. Ani tego, że jeśli te dwie kwestie nie idą w parze, może to doprowadzić do niebezpiecznej, tak jak obecnie, sytuacji w finansach publicznych – zaznacza Mrowiec.

Ekonomista dodaje, że takie nastawienie Polaków to w dużej mierze wina polityków wszystkich opcji, którzy choćby w trakcie kampanii wyborczych chętnie rozdają publiczne pieniądze, ale nie chcą mówić o ich „zabieraniu”, czy nawet o podstawowej dyscyplinie fiskalnej. Efekt jest taki, że – jak ostrzega Mrowiec – rośnie góra długu, rosną koszty jego obsługi, a przy niesprzyjających okolicznościach Polska może znaleźć się na skraju kryzysu zadłużenia.

Czytaj więcej

Ludwik Kotecki, NBP: Podwyżka podatków? Nie ma wyjścia. 800+ także do zmiany

W Polsce potrzebna debata o finansach publicznych i plan naprawy budżetu

W podobnym tonie sprawę komentuje Janusz Jankowiak, główny ekonomista Polskiej Rady Biznesu. – Większość ludzi nie widzi związku między wydatkami a dochodami państwa. Takie pojęcia jak deficyt finansów publicznych wynikający z niewystarczających wpływów zdają się kompletnie abstrakcyjne na poziomie państwa, w przeciwieństwie do własnego domowego budżetu – zauważa Jankowiak.

Jak rozwiązać ten problem? – Już od jakiegoś czasu powtarzam, że konieczne jest rozpoczęcie otwartej debaty publicznej na temat stanu finansów publicznych – podkreśla ekonomista. Według niego na początek Ministerstwo Finansów powinno jasno pokazać, jakie wyzwania i problemy przed nami stoją, oraz przedstawić plan konsolidacji fiskalnej. Co najważniejsze, taki program, zawierający propozycje konkretnych działań i wskazujący źródła oszczędności, musi zostać poddany szerokiej dyskusji, tak by zyskał akceptację zarówno środowisk politycznych, jak i – przede wszystkim – opinii publicznej.

Czytaj więcej

Jak zredukować wielki deficyt w budżecie? Oto pomysły i rady ekonomistów

Podwyżki podatków mogą zdławić wzrost gospodarczy

Nieco inne spojrzenie ma Kamil Sobolewski, główny ekonomista Pracodawców RP. – Moim zdaniem w tym badaniu Polacy jasno dali wyraz temu, że rozumieją wszystkie mechanizmy budżetowe i wprost powiedzieli, że nie chcą wyższego socjalu za cenę wyższych podatków. To głos rozsądku, bo podnoszenie danin dla naprawy finansów publicznych w pierwszej kolejności zdławiłoby wzrost gospodarczy. Jeśli już, to lepiej zrezygnować ze wzrostu wydatków – podkreśla Sobolewski.

Inna sprawa, że jego zdaniem mamy w Polsce wręcz drakoński poziom opodatkowania dochodów z pracy, patrząc z punktu widzenia pracodawcy. Mimo że nominalna stawka w pierwszym progu skali PIT wynosi zaledwie 12 proc., a kwota wolna od podatku to obecnie 30 tys. zł, to jednak po uwzględnieniu składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne łączne obciążenia są bardzo wysokie. Przy standardowej umowie o pracę i wynagrodzeniu netto w wysokości 6 tys. zł koszt pracodawcy wynosi około 10 tys. zł, a przy 3,6 tys. zł na rękę (co odpowiada wynagrodzeniu minimalnemu) – około 5,8 tys. zł.

Czytaj więcej

Sławomir Dudek, szef Rady Fiskalnej: Finanse publiczne zaczęły gnić

Finanse publiczne pod coraz większą presją. Wydatki rosną szybciej niż dochody

Dywagacje na temat poszukiwania różnych sposobów sfinansowania ewentualnego wzrostu wydatków, zwłaszcza na rok przed wyborami parlamentarnymi, mają mocne uzasadnienie w napiętej sytuacji finansów publicznych. Polska zmaga się z ogromnym deficytem budżetowym i szybko narastającym zadłużeniem. Deficyt całego sektora finansów publicznych w tym i przyszłym roku ma utrzymać się na wysokim poziomie, przekraczającym 7 proc. PKB, a dług ma skoczyć do około 70 proc. PKB na koniec 2027 r. (a docelowo do 76,6 proc. PKB na koniec 2030 r.) z 59,7 proc. w 2025 r.

Czytaj więcej

Prognoza wzrostu PKB Polski na 2026 r. utrzymana. Maleje w przyszłym roku

Główną przyczyną problemów jest to, że wydatki państwa rosną wyraźnie szybciej niż dochody. Łączne wydatki publiczne (licząc budżet centralny, samorządy i fundusze celowe, takie jak ZUS czy NFZ) wyniosły w minionym roku 50,9 proc. PKB wobec 41 proc. PKB jeszcze w 2019 r. Pod tym względem Polska wyprzedziła nawet Niemcy czy Szwecję. Z kolei dochody w tym okresie wzrosły znacznie mniej – z 41 proc. do 43,6 proc. PKB.

Według narracji rządzących głównym winowajcą problemów w polskim budżecie jest wojna i konieczność wysokich nakładów na bezpieczeństwo i zbrojenia. To mit  – odpowiadają eksperci. Z szacunków Rady Fiskalnej wynika, że od 2021 r. wydatki publiczne wzrosły o około 8 pkt proc. PKB, ale tylko jedna czwarta tego przyrostu przypadła na obronność. Kolejna jedna czwarta to efekt zwiększenia transferów socjalnych, a następna – skokowego wzrostu wynagrodzeń w sferze budżetowej. Dodatkowym obciążeniem stały się koszty obsługi długu.