Pałace Kazachów w Londynie. Co się dzieje z klanem Nazarbajewa?

Andrew Mountbatten-Windsor, który kilka miesięcy temu (z powodu licznych doniesień dotyczących jego związków ze skazanym za pedofilię finansistą Jeffreyem Epsteinem) stracił tytuł księcia i musiał opuścić swoją rezydencję w Windsorze, znów znalazł się w centrum uwagi brytyjskich mediów. Tym razem BBC na nowo przedstawiło znaną sprzed kilkunastu lat sprawę dotyczącą sprzedaży rezydencji Sunninghill Park. Królowa Elżbieta II przekazała tę rezydencję swojemu synowi w prezencie ślubnym w 1986 r.. Nieruchomość, która miała 12 sypialni i 12 łazienek, książę Andrzej bezskutecznie próbował sprzedać przez kilka lat, aż w 2007 r. znalazł się hojny zagraniczny kupiec.

Wyłożył za nią 15 mln funtów – trafiła w ręce Timura Kulibajewa, zięcia pierwszego prezydenta Kazachstanu, Nursułtana Nazarbajewa. Brytyjscy dziennikarze zwrócili uwagę na to, że kupca nie odstraszył fakt, iż cena nieruchomości była dwukrotnie wyższa od ceny rynkowej. Co więcej, ówczesny książę dostał o trzy miliony funtów więcej, niż początkowo oczekiwał.

„Andrew Mountbatten-Windsor otrzymał miliony funtów od oligarchy, wykorzystującego środki pochodzące z firmy powiązanej z przestępczą korupcją” – czytamy w tekście śledczym BBC. Dziennikarze zadają zasadne pytania o przejrzystość takich umów, weryfikację pochodzenia środków i ryzyko dla reputacji, wynikające z podobnych transakcji z udziałem członków rodziny królewskiej.

Czytaj więcej

Plus Minus

Ubogi kraj zamożnych elit

Styczniowe zamieszki w Kazachstanie oficjalnie były spiskiem terrorystów oraz rodzimych i zagrani...

Prawnicy Kulibajewa, na których powołują się brytyjscy dziennikarze, twierdzą, że biznesmen jedynie pożyczył środki od wspominanej przez BBC firmy, ale nie był jej właścicielem. Przekonują też, że środki pochodziły z całkowicie legalnego źródła. Śledztwo brytyjskich dziennikarzy jest wielowątkowe i prowadzi do Włoch, gdzie firma, która miała pożyczyć Kazachowi pieniądze na książęcy dom, figurowała w śledztwie korupcyjnym. Po dawnym prezencie ślubnym królowej nie pozostało już śladu. W 2016 r. rezydencję zburzono, a w jej miejscu postawiono nową willę z 14 sypialniami. Opisywana w brytyjskich mediach sprawa odkrywa jedynie wierzchołek góry lodowej i dobrze obrazuje skalę wpływów rządzącego do niedawna w Kazachstanie klanu Nursułtana Nazarbajewa.

Rodzina Nursułtana Nazarbajewa dysponuje miliardami dolarów. Która córka jest najbiedniejsza?

Timur Kulibajew jest mężem Dinary Nazarbajewej, średniej córki byłego prezydenta. Oboje zajmują czwartą pozycję w zeszłorocznym zestawieniu „75 najbogatszych biznesmenów Kazachstanu”, opublikowanym przez kazachską redakcję „Forbesa”. Łącznie dysponują majątkiem wartym 10,6 mld dol.. Należy do nich m.in. Halyk Bank, który powstał na bazie kazachskiej filii radzieckiego Sberbanku po upadku ZSRR i za rządów Nazarbajewa stał się największą instytucją finansową w kraju. Są też obecni w branży naftowej, logistycznej i deweloperskiej oraz posiadają niezliczoną liczbę nieruchomości w kraju i za granicą.

Za rządów teścia Kulibajew piastował wysokie stanowiska w państwowych korporacjach naftowych i zarządzał rządowym holdingiem Samruk-Kazyna, który obraca dziesiątkami miliardów dol. i kontroluje najważniejsze przedsiębiorstwa państwowe w kraju. Dekadę temu lokalne media i eksperci wróżyli, że może zostać następcą Nazarbajewa, który nie ma synów (trzy córki).

Niegdyś prezydencką karierę wróżono też starszej córce ówczesnego przywódcy – Daridze. Wspinając się po drabinie władzy, zdążyła dojść do stanowiska przewodniczącej Senatu. Jest nieco biedniejsza od swojej siostry Dinary i w ubiegłym roku uplasowała się jedynie na 17. pozycji w zestawieniu lokalnego „Forbesa”, z majątkiem wartym ponad 570 mln dol.. Przeżyła wiele osobistych tragedii. Jej były mąż, Rachat Alijew (był wiceszefem MSZ Kazachstanu i ambasadorem w Wiedniu), pokłócił się z Nazarbajewem, uciekł do Austrii i napisał kompromitującą reżim teścia książkę. W 2015 r. zmarł w dziwnych okolicznościach w austriackim areszcie, w trakcie batalii sądowych w sprawie jego ekstradycji do kraju, której domagał się Kazachstan. Z Darigą miał dwóch synów i córkę. Średni syn, 29-letni Ajsułtan, był uzależniony od narkotyków i zmarł w Londynie w 2020 r.

Czytaj więcej

Polityka

Kazachstan to on. Nursułtan Nazarbajew

W niewielu krajach, nawet tych postradzieckich, kult jednostki przybrał tak jaskrawą postać jak w...

Wówczas z doniesień „Timesa” wynikało, że Dariga Nazarbajewa ma kilka luksusowych posiadłości w brytyjskiej stolicy o łącznej wartości ponad 140 mln funtów. Chodzi m.in. o grunty przy słynnej ulicy Baker Street (budynki pod numerami 215–237). Wówczas media ironicznie pisały, że córka prezydenta Kazachstanu kupiła londyński dom Sherlocka Holmesa.

Najmłodsza córka byłego prezydenta, Alija (skupiona na sztuce, modzie i kulturze), również dorobiła się majątku wartego setki milionów dol.. W 2022 r. „The Sunday Telegraph” informował, że jeszcze na początku lat 2000. wyprowadziła z Kazachstanu ponad 300 mln dol.; nabyła m.in. domy w Londynie i Dubaju, a także prywatny odrzutowiec.

Kazachski dysydent: Jeden zięć byłego prezydenta kontrolował przemysł cukrowy, a drugi przemysł naftowy

Jak to się stało, że krewni byłego prezydenta bogatego w złoża surowców energetycznych Kazachstanu dorobili się wielomiliardowych majątków?

– Po pierwsze, to wynik masowej prywatyzacji mienia państwowego po upadku Związku Radzieckiego. Nie ma wątpliwości, że ówczesne elity rządzące przeprowadzały tę prywatyzację przede wszystkim we własnym interesie. Majątek przechodził w ręce klanów i grup oligarchicznych. Po drugie, zarabiali na korupcji i czerpali korzyści majątkowe, wykorzystując swoje stanowiska – mówi „Rzeczpospolitej” Jewgienij Żowtis, mieszkający w Ałmaty dysydent i kazachski obrońca praw człowieka. – Jeden zięć byłego prezydenta niegdyś kontrolował przemysł cukrowy, a drugi przemysł naftowy. Całe sektory gospodarki podzielono w ten sposób – dodaje.

Nazarbajew zaczął rządzić w Kazachstanie jeszcze w czasach radzieckich, będąc pierwszym sekretarzem tamtejszej partii komunistycznej. Odszedł ze stanowiska prezydenta dopiero w 2019 r. i próbował rządzić z zaplecza, stając na czele specjalnie utworzonej Rady Bezpieczeństwa. Ostatecznie został odsunięty od władzy po krwawych zamieszkach w kraju w styczniu 2022 r. Obalono też postawione mu za życia pomniki, przywrócono poprzednią nazwę stolicy Astany (którą za rządów Nazarbajewa nazwano ku jego czci – „Nursułtan”) oraz zmieniono nazwy ulic w wielu miastach kraju.

Wówczas szefa Komitetu Bezpieczeństwa Narodowego Kazachstanu i bliskiego współpracownika dyktatora, Karima Masimowa, oskarżono o próbę zamachu stanu i skazano na 18 lat więzienia.

Prezydent Kasym-Żomart Tokajew – urzędujący od 2019 r., a od 2022 r. cieszący się pełnią władzy – postanowił jednak oszczędzić Nazarbajewa (ma 85 lat) i jego najbliższych krewnych.

– Tokajew ograniczył wpływy związanych z Nazarbajewem oligarchów na politykę, ale wciąż mają oni znaczny wpływ na gospodarkę kraju. Ludzie powiązani z byłym prezydentem nadal dysponują dużymi pieniędzmi, nawet fundacją, do której ludzie Nazarbajewa „dobrowolnie” wpłacali miliony dol. na rzecz rozwoju kraju, podobno w zamian za nietykalność – mówi „Rzeczpospolitej” Wojciech Górecki, główny analityk OSW ds. Turcji, Kaukazu i Azji Centralnej.

– W 2022 r. wprowadzono bardzo dużą liczbę poprawek do konstytucji. Zmieniono ustrój państwa z superprezydenckiego na prezydencki, wzmocniono parlament. Prezydent jest wybierany na jedną siedmioletnią kadencję. Odbyły się kolejne wybory, które wygrał Tokajew, i nie może on już więcej startować. Zobaczymy, do czego te zmiany doprowadzą w przyszłości. Obecny prezydent też nie jest już najmłodszym człowiekiem – dodaje.

Czytaj więcej

Plus Minus

Kazachstan na nowej drodze

Zmiany w konstytucji mają sprawić, że Kazachstan oddali się od środkowoazjatyckiego wzorca państw...

Zdaniem Żowtisa po odsunięciu od władzy Nazarbajewa sytuacja z prawami człowieka w kraju się nie poprawiła. – Mamy dzisiaj ponad 20 więźniów politycznych. Wśród nich znany maratończyk i jeden z liderów partii opozycyjnej Marat Żyłanbajew – mówi obrońca praw człowieka.