Wydarzenia z 30 października i jego następstwa są kolejnym aktem kryzysu konstytucyjnego, rozpętanego ponad dekadę temu przez PiS. Niesmaczne sceny z udziałem policji na terenie siedziby Trybunału Konstytucyjnego czy prezydenta przepychającego się z częścią sędziów sądu konstytucyjnego przywodzą na myśl raczej republikę bananową aniżeli 20. gospodarkę świata.
Dla wielu z nas był to jednocześnie moment pewnego przesilenia. Stało się bowiem ostatecznie jasne, że trwałe przywrócenie autorytetu Trybunału i odbudowa jego pozycji ustrojowej nie są możliwe przy zastosowaniu dotychczasowych metod. Prowadzą one tylko do kolejnych prób wymiany składu TK (czy to siłowo, czy przy wykorzystaniu prawniczej ekwilibrystyki) oraz do utrwalania chaosu prawnego i dalszego osłabiania państwa. W obecnej sytuacji międzynarodowej byłby to wymarzony scenariusz dla Moskwy.
Polska zbliża się do momentu konstytucyjnego
Dlatego uporządkowanie sytuacji wokół Trybunału wymaga porozumienia wykraczającego poza istniejące podziały. Cieszy więc fakt, że środowiska z różnych części sceny politycznej – od Razem, przez Polskę 2050 i PSL, po Rozwój Plus i Konfederację – przedstawiają różne propozycje wyjścia z obecnego kryzysu w ramach tzw. resetu konstytucyjnego. Podobnie jest wśród organizacji społeczeństwa obywatelskiego, których coraz więcej apeluje do polityków o wypracowanie porozumienia w sprawie resetu.
Dobrym przykładem jest niedawno opublikowany apel 18 organizacji społeczeństwa obywatelskiego (w tym FOR), wzywający polityków do deeskalacji sporu i wypracowania ponadpartyjnego porozumienia w sprawie resetu Trybunału Konstytucyjnego. Oczywiście mogą się pojawić głosy, że jest to jedynie postulat wąskiego grona „prawniczych pięknoduchów”, bez szans na uzyskanie poparcia szerszej części społeczeństwa.
Rzeczywistość jest jednak bardziej złożona – niedawne badanie opinii publicznej pokazało bowiem, że nawet wśród wyborców KO i PiS poparcie dla działań ich obozów w sporze o TK nie jest jednomyślne. Wszystko to sprawia, że Polska może zbliżać się do swoistego momentu konstytucyjnego, choć ograniczonego do kwestii funkcjonowania Trybunału.
Co trzeba zmienić w funkcjonowaniu Trybunału Konstytucyjnego? Trzy filary
Jako Forum Obywatelskiego Rozwoju nie mogliśmy biernie przyglądać się eskalującej sytuacji. Przygotowaliśmy więc propozycję rozwiązań eliminujących trzy najważniejsze – naszym zdaniem – mankamenty obecnego modelu funkcjonowania TK, do których zaliczamy:
– możliwość wyboru do TK polityków, w tym czynnych parlamentarzystów;
– możliwość blokowania obsady Trybunału za sprawą zwlekania Sejmu z wyborem sędziów, odmowy odebrania ślubowania przez prezydenta lub kwestionowania spełniania przez wybrane osoby wymogów formalnych bez procedury pozwalającej na ostateczne rozstrzygnięcie sporu;
– możliwość blokowania przez władzę wykonawczą wejścia w życie orzeczeń TK wskutek odmowy ich ogłaszania w dziennikach urzędowych.
Zacząć trzeba od zmiany konstytucyjnych zasad obsadzania Trybunału. Po pierwsze, byli posłowie, senatorowie, europosłowie oraz członkowie Rady Ministrów mogliby kandydować do Trybunału dopiero po upływie sześciu lat od zakończenia sprawowania mandatu lub funkcji. Po drugie, powinien zostać wprowadzony stały, otwarty i jawny nabór kandydatów na sędziów Trybunału, prowadzony przez marszałka Senatu. Spory dotyczące wpisu na listę kandydatów rozstrzygałby w krótkim terminie Sąd Najwyższy.
Czytaj więcej
Zaczęło się w 2015 r.. Od tamtej pory sytuacja wokół Trybunału Konstytucyjnego się tak skomplikowała, że nawet wnikliwym obserwatorom trudno rozwik...
Po trzecie, sędziów TK wyłaniałyby wspólnie trzy władze: Sejm, prezydent oraz ogół sędziów, którzy głosowaliby w wyborach bezpośrednich, równych i tajnych (na wzór wyborów do nowego składu KRS). Jeden z tych organów wskazywałby dwóch kandydatów, a inny wybierałby spośród nich sędziego – zgodnie z kolejnością określoną w konstytucji. Dzięki temu każda z trzech władz miałaby równy udział w obsadzaniu TK, co znacząco utrudniłoby zdominowanie Trybunału przez jeden obóz polityczny, nawet dysponujący większością w Sejmie i poparciem prezydenta.
Aby zaproponowany model mógł sprawnie funkcjonować, konieczne jest też wprowadzenie mechanizmów chroniących przed obstrukcją. Jeżeli dany organ nie wskazałby dwóch kandydatów w ciągu dwóch miesięcy, marszałek Senatu losowałby ich z publicznej listy. Gdyby natomiast uprawniony organ nie wybrał sędziego w ciągu miesiąca, marszałek Senatu losowałby go spośród dwóch przedstawionych kandydatów. Oba losowania byłyby publiczne.
Aby zapobiec blokowaniu ślubowania, sędzia składałby je przed organem, który go wybrał, a w przypadku wyboru przez środowisko sędziowskie – przed Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego. W razie bezczynności ślubowanie mogłoby zostać złożone przed zgromadzeniem ogólnym sędziów TK. Z kolei w przypadku nieogłoszenia orzeczenia TK w dzienniku urzędowym, prezes Trybunału mógłby ogłosić je w urzędowym zbiorze orzeczeń TK, z równoważnym skutkiem prawnym.
Osoby odpowiedzialne za kryzys w TK powinny ponieść odpowiedzialność. Ale problem nie może czekać
Odrębnego uregulowania wymagałby również okres przejściowy. Naszym zdaniem optymalnym rozwiązaniem byłoby przeniesienie wszystkich obecnych sędziów w stan spoczynku z chwilą wyłonienia pełnego, 15-osobowego składu nowego TK. Kadencje nowych sędziów zostałyby na początku jednorazowo zróżnicowane i wynosiłyby od trzech do dziewięciu lat, aby w przyszłości uniknąć jednoczesnej wymiany całego składu Trybunału.
Przygotowany przez nas model jest otwarty na modyfikacje. Mamy nadzieję, że stanie się źródłem inspiracji dla wypracowania trwałych podstaw funkcjonowania TK, co pozwoli przeciąć węzeł gordyjski, z którym zmagamy się od lat.
Czytaj więcej
Kryzys w Trybunale Konstytucyjnym jest kompromitacją całej polskiej klasy politycznej. Bez wyjątków i niezależnie od tego, jak ostatecznie rozkłada...
Na marginesie powyższego warto podkreślić jeszcze jedną kwestię. Wbrew głosom pojawiającym się w przestrzeni publicznej reset konstytucyjny nie oznacza rezygnacji z rozliczenia osób odpowiedzialnych za polski kryzys konstytucyjny. Osoby te powinny ponieść przewidziane prawem konsekwencje swoich działań, o ile zostanie stwierdzona ich odpowiedzialność – także po to, by przeciwdziałać podobnym sytuacjom w przyszłości.
Jednak, jak wiadomo, młyny sprawiedliwości mielą powoli, a problem Trybunału wymaga jak najszybszego rozwiązania. Dlatego oba te zagadnienia powinny być traktowane niezależnie od siebie.