Wielkie inwestycje mają zmieniać polską gospodarkę. Dla właściciela niewielkiego zakładu produkcyjnego, firmy instalacyjnej czy przedsiębiorstwa świadczącego usługi techniczne znaczenie tej obietnicy jest jednak bardzo konkretne. Czy otrzyma szansę na kontrakt? Czy rozwinie dzięki niemu firmę i czy pieniądze wydawane na strategiczne przedsięwzięcia trafią również do firm z sektora MŚP, które od lat tworzą polską gospodarkę?

Co to jest „podmiot krajowy”

Dyskusja o local content zbyt często zatrzymuje się na deklaracjach o udziale polskich przedsiębiorstw. Warto przy tym zauważyć, że w polskim systemie prawnym nie funkcjonuje jedna uniwersalna ustawowa definicja „podmiotu krajowego” czy „polskiej spółki”, więc tak używana terminologia w rozbudowanym łańcuchu dostaw niewiele mówi o wartości, jaka pozostaje w Polsce. Z punktu widzenia przedsiębiorcy z sektora MSP istotniejsze jest, czy otrzymuje on zlecenie pozwalające rozwijać działalność, czy jedynie ponosi ryzyko wykonania pracy na warunkach narzuconych przez silniejszego partnera.

Polska realizuje i planuje inwestycje energetyczne, infrastrukturalne oraz przemysłowe o ogromnej skali, co bezsprzecznie tworzy okazję do zbudowania trwałych kompetencji w krajowych przedsiębiorstwach z sektora MŚP. Możemy jako kraj wydać miliardy i pozostać odbiorcą technologii, urządzeń oraz usług, jednak różnica tkwi w sposobie organizowania zakupów i oceny ich rezultatów.

Czytaj więcej

Jest definicja local contentu. Jak zbudujemy patriotyzm gospodarczy?

Jak zmniejszyć bariery dla mikroprzedsiębiorców

Dla mikroprzedsiębiorcy pierwszą barierą bywa już konstrukcja przetargu. Zamówienie obejmujące wiele odmiennych zadań, wygórowane wymogi doświadczenia czy zabezpieczenia nieproporcjonalne do wartości prac mogą zamknąć dostęp do rynku, zanim ktokolwiek porówna oferty. Podział zamówień na części i ochrona podwykonawców stają się dziś nie tylko przejawem patriotyzmu gospodarczego zamawiającego, ale także pozwalają mniejszym firmom ubiegać się o kontrakty odpowiadające ich możliwościom, bez konieczności pozostawania na końcu wielopiętrowej struktury zależności.

Drugi problem dotyczy sposobu wyboru oferty. Prawo zamówień publicznych nakazuje uwzględniać efekty gospodarcze, społeczne i środowiskowe oraz dopuszcza kryteria pozacenowe.

Jednocześnie przepisy o finansach publicznych akcentują oszczędność, a regulacje dotyczące odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych rodzą obawę przed zakwestionowaniem przyjętych kryteriów. W rezultacie najniższa cena staje się dla zamawiającego rozwiązaniem najłatwiejszym do obrony, nawet gdy w całym okresie użytkowania zakup okaże się droższy.

Jak wzmocnić kryteria jakościowe

Przedsiębiorca, który oferuje solidniejsze urządzenie, szybki serwis, dostępność części zamiennych czy większe bezpieczeństwo dostaw, powinien móc konkurować tymi atutami. Dlatego Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców zaproponował analizę zmian zasad odpowiedzialności osób prowadzących postępowania – tak, aby uzasadniony wybór kryteriów jakościowych nie oznaczał dla nich nadmiernego ryzyka osobistego.

Trzeba przy tym jasno wyznaczyć granice. Prawo Unii Europejskiej chroni równy dostęp do zamówień, więc w ślad za tym premiowanie firmy wyłącznie za polski adres, pochodzenie kapitału czy narodowość właściciela byłoby sprzeczne z tymi zasadami. Możemy natomiast premiować mierzalną jakość świadczenia, czas reakcji serwisu, koszt całego cyklu życia, odporność łańcucha dostaw czy wymagania środowiskowe, o ile są właściwie uzasadnione.

Co dzieje się z pieniędzmi po podpisaniu kontraktu

Pozostaje pytanie, które w debacie publicznej wciąż zadajemy zbyt rzadko: co dzieje się z pieniędzmi po podpisaniu kontraktu? W wystąpieniu skierowanym do premiera, ministra aktywów państwowych, prezesa Urzędu Zamówień Publicznych oraz prezesa Urzędu Zamówień Publicznych oraz szefa Głównego Urzędu Statystycznego Głównego Urzędu Statystycznego Rzecznik MŚP zaproponował Wskaźnik Realnej Retencji Kapitału. Jego zadaniem byłoby ustalenie, jaka część wartości inwestycji zasila krajowy obieg gospodarczy: wynagrodzenia, składki, podatki i działalność podwykonawców, a jaka odpływa poza niego.

Podstawą analizy miałyby być dane zgromadzone już w systemach Krajowej Administracji Skarbowej (np. pliki JPK_KR, JPK_V7, formularze TPR-C), Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (deklaracje RCA/DRA) oraz informacji z Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR), a nie kolejne czasochłonne i deklaratywne sprawozdania wykonawców w całym łańcuchu budowanej wartości. Mała firma nie powinna finansować kolejnego systemu raportowania własnym czasem i pieniędzmi, bo to administracja powinna w pierwszej kolejności wykorzystywać dane, które już posiada, zamiast żądać od przedsiębiorców ponownego przedstawiania tych samych informacji.

Wskaźnik ten stanowi propozycję matematycznego modelu oceny retencji kapitałowej dla potrzeb państwa, stosowanego wyłącznie jako wskaźnik sprawozdawczy ex-post lub kryterium kwalifikacji w reżimie komercyjnym spółek Skarbu Państwa. Służyłby ocenie skutków inwestycji podczas jej realizacji i po jej zakończeniu.

Jak zmierzyć local content

Jeżeli państwo chce świadomie rozwijać krajowy potencjał, musi znać wyniki swoich decyzji zakupowych. Ile wartości dodanej powstało w Polsce? Jakie kompetencje zyskały przedsiębiorstwa? Czy po zakończeniu inwestycji pozostały zdolności produkcyjne, miejsca pracy i doświadczenie, które zaprocentuje przy następnych projektach? Jakie nowe dziedziny nauki rozwinęły polskie uczelnie? Dopiero takie pytania pozwalają ocenić local content w kategoriach narzędzia rozwoju lub efektownego hasła.

Mikro-, małe i średnie firmy nie oczekują gwarancji zwycięstwa, potrzebują tylko dostępu do zamówień, przewidywalnych reguł i uczciwej oceny oferowanej wartości. W interesie państwa leży zaś, aby wielkie inwestycje pozostawiały po sobie coś więcej niż gotową infrastrukturę. Ich miarą powinny być także silniejsze przedsiębiorstwa, bardziej odporne łańcuchy dostaw i kapitał, który nadal pracuje w polskiej gospodarce. Dlatego w local content warto pójść śladem pieniądza.

O autorze

Krzysztof Traczyk

Dyrektor generalny Biura Rzecznika MSP.