Od kilku dni polska opinia publiczna zastanawia się nad motywami, którymi kierował się sprawca zamachu na krakowskim rynku. Weryfikacja hipotez wymaga jednak dokładnego odtworzenia jego kontaktów i działań na długo przed atakiem. Dane z internetu i urządzeń, zabezpieczonych już przez prokuratorów, mogą pokazać, z kim rozmawiał, czego szukał i czy dzielił się swoimi planami.
Sprawne pozyskiwanie danych utrudnia jednak opóźnienie przyjęcia krajowych przepisów. Chodzi o ustawę o wdrożeniu europejskiego systemu wymiany dowodów elektronicznych w postępowaniu karnym (UC172), która dopiero 3 listopada trafiła do wykazu prac legislacyjnych rządu i ma umożliwić stosowanie unijnych przepisów z 2023 r. Tymczasem termin wdrożenia dyrektywy minął 18 lutego, a związane z nią rozporządzenie stosuje się od 18 sierpnia. Z projektu wynika jednak, że rząd planuje przyjąć projekt dopiero w 2027 r., a potem czekają go jeszcze prace w parlamencie i decyzja prezydenta.
Czytaj więcej
Prokuratura Krajowa przekazała nowe informacje dotyczące śledztwa w sprawie zamachu w Krakowie oraz zabójstw w Ostrowcu Świętokrzyskim. Śledczy zab...
Wiążący nakaz i krótki termin wydania danych
– Unijny pakiet o dowodach elektronicznych znacznie przyspieszy pozyskiwanie danych potrzebnych w śledztwach – podkreśla w rozmowie z „Rzeczpospolitą” prof. Stanisław Tosza z Uniwersytetu Luksemburskiego, który specjalizuje się w europejskim prawie karnym oraz pozyskiwaniu i wykorzystywaniu e-dowodów w postępowaniach karnych. W jego ocenie opóźnienie w przygotowaniu polskich przepisów w tej sprawie utrudnia wykorzystanie narzędzia, które może mieć znaczenie również przy wyjaśnianiu okoliczności zamachu w Krakowie.
– Ślady cyfrowe pozostawia nie tylko cyberprzestępczość, lecz także przestępstwa popełniane w świecie fizycznym. Ktoś nagrywa zdarzenie, telefony logują się do anten, ludzie wymieniają informacje, przestępcy ustalają plany. Sprawcy chwalą się tym, co zrobili, dzielą się obawami, że zostaną złapani albo szukają sposobu zatarcia śladów. Powstaje w ten sposób mnóstwo danych. Istotne jest to, że znajdują się one u usługodawcy takiego jak Google czy Meta, czyli podmiotu trzeciego wobec postępowania. To nie ofiara ani sprawca, lecz firma, która gromadzi informacje na własne potrzeby – wyjaśnia.
Czytaj więcej
Cztery litery na szafce w miejscu pracy mogą być jednym z kluczy do zrozumienia, co kierowało sprawcą sobotniej masakry w Krakowie. Według ABW skró...
Obecnie prokuratorzy korzystają m.in. z zatrzymania rzeczy, przeszukania, oględzin urządzeń elektronicznych i zabezpieczania danych. Mogą też poznawać i analizować zawartość telefonów, komputerów i nośników oraz dane lokalizacyjne. Uzyskanie tych danych od zagranicznych platform może trwać jednak wiele tygodni lub miesięcy. Tymczasem europejski nakaz wydania dowodów pozwala skierować wiążące żądanie przekazania danych w ciągu 10 dni od otrzymania nakazu, a w sytuacjach wyjątkowych, np. przy zagrożeniu życia porwanego dziecka, w ciągu 8 godzin, co w praktyce wymaga całodobowej obsługi. Skraca to drogę do informacji, która przy tradycyjnej pomocy prawnej wymaga pośrednictwa zagranicznych organów.
– Jutro może dojść do przestępstwa, o którym nie napiszą media, choć dla jego ofiar będzie to tragedia. Śledczy ponownie napotkają ten sam problem z dostępem do informacji. Nie przygotowując się do korzystania z tego narzędzia, strzelamy sobie w stopę – dodaje prof. Tosza.
Opinia dla „Rzeczpospolitej”
dr Paweł Czarnecki, prof. UJ, Katedra Postępowania Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego
Dziś postępowanie dowodowe w sprawach karnych niemal zawsze opiera się na dowodach cyfrowych. Niestety w przypadku informacji przechowywanych przez zagranicznych dostawców usług cyfrowych konieczne jest korzystanie z instrumentów międzynarodowej współpracy, w tym europejskiego nakazu dochodzeniowego czy pomocy prawnej. Procedury te bywają jednak czasochłonne, a w świecie cyfrowym czas ma szczególne znaczenie, ponieważ dane mogą zostać usunięte, zmodyfikowane albo przestać być dostępne. Unijne rozporządzenie w tej sprawie, określając dane abonenta, dane dostępu, dane o ruchu i dane dotyczące treści, przewiduje możliwość bezpośredniego zobowiązania dostawcy usług cyfrowych do przekazania określonych danych w terminie 10 dni, a w sytuacjach nagłych nawet w ciągu 8 godzin. W praktyce oznacza to łatwiejszy dostęp do informacji znajdujących się u globalnych dostawców, takich jak Google, Meta, OpenAI. Znaczenie tych rozwiązań dla postępowań karnych jest absolutnie kluczowe, albowiem analiza danych, także z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji, może pozwolić nie tylko na ustalenie przebiegu przygotowania i realizacji przestępstwa, ale również na odtworzenie relacji między sprawcami, poznanie ich motywacji, planów, inspiracji ideologicznych czy sposobu podejmowania decyzji. Ma to szczególne znaczenie przy badaniu przestępstw terrorystycznych, gdzie cyfrowe ślady mogą być jednym z najważniejszych źródeł informacji o motywach i okolicznościach działania sprawcy. Zwłoka z implementacją instrumentów unijnych stała się niestety regułą, a w tym wypadku prezentem dla potencjalnych sprawców.
Europejski nakaz przekracza granice
Transgraniczny charakter usług komplikuje dostęp do tych informacji, ponieważ kompetencje organów ścigania są związane z terytorium państwa, a tymczasem duże platformy internetowe mają europejskie siedziby m.in. w Irlandii. Tradycyjne procedury współpracy międzynarodowej są skomplikowane i czasochłonne, a dodatkowym ograniczeniem dla amerykańskich koncernów jest prawo USA, zwłaszcza w odniesieniu do treści wiadomości. Ten problem – jak zaznacza prof. Tosza – wymaga odrębnego rozwiązania, do którego ma prowadzić również ścieżka europejska.
– W postępowaniu karnym zasadą jest terytorialność, co oznacza, że każde państwo działa na swoim terytorium. Nowy instrument przełamuje ten schemat. Pozwala polskiemu prokuratorowi, a co do bardziej newralgicznych danych sędziemu, skierować wiążący nakaz do podmiotu znajdującego się za granicą. To dla prawników gigantyczna rewolucja i dlatego wypracowanie tego rozwiązania zajęło tyle lat. Unia stworzyła bardzo praktyczne narzędzie, z którego powinniśmy jako Polska jak najszybciej skorzystać – przekonuje specjalista.
Czytaj więcej
Od wielu lat nagrywam dyktafonem każdą rozprawę karną, oczywiście po uzyskaniu wymaganej zgody. Nieraz dopiero odsłuchanie nagrania pokazuje, jak d...
Obsługa nakazów i krajowe procedury
Dyrektywa ma zapewnić, by usługodawcy objęci pakietem wskazali w UE podmiot odpowiedzialny za odbieranie nakazów. Zdaniem eksperta z Uniwersytetu Luksemburskiego nie należy traktować samych usługodawców jako zapory. – Mają swoje interesy, ale w mojej ocenie na ogół starają się współpracować i odegrać swoją rolę. Potrzebują jednak solidnej podstawy prawnej. Muszą przestrzegać RODO i wielu innych przepisów, więc nie mogą udostępniać danych na piękne oczy. Dlatego tak ważne są jasne reguły, które pozwolą im wykonać nakaz zgodnie z prawem – zaznacza.
Osobnym zagadnieniem pozostaje przygotowanie polskich organów do stosowania rozporządzenia. – Rozporządzenie jest bezpośrednio stosowane w prawie polskim, więc teoretycznie nakazy można by wydawać już na jego podstawie. Wątpię jednak, by polscy prokuratorzy i sędziowie zdecydowali się na taki krok. Prawdopodobnie będą chcieli mieć wyraźną podstawę w kodeksie postępowania karnego. Przygotowywana ustawa ma im ją zapewnić, ale tej ustawy wciąż nie ma – podsumowuje prof. Tosza.
