Ile pieniędzy dla rolników? Płatnicy netto chcą ciąć dopłaty

Tuż przed finałem negocjacji w sprawie następnych Wieloletnich Ram Finansowych Unii na lata 2028–2034 (WRF) rolnicy w Europie straszą ogromnymi cięciami kwot na Wspólną Politykę Rolną (WPR). Decyzje w sprawie ram budżetowych mają zapaść do końca roku.

Copa Cogeca, główna organizacja reprezentująca interesy rolników i ich spółdzielni w UE, alarmuje, że rolnictwo może stracić do 30 proc. budżetu i naciska na sprawującą obecnie prezydencję Irlandię. Problem w tym, że to się nie zgadza, bo np. Polska dostanie pieniędzy nie mniej, ale więcej, bo 33,5 mld euro, gdy w bieżącej perspektywie ma na rolnictwo 30,5 mld zł. Nawet polscy dyplomaci są spokojni co do tego, przed dwoma nadchodzącymi szczytami UE większym wyzwaniem niż rolnictwo może być energetyka. Z jednym zastrzeżeniem: z owych 33,5 mld euro Polska będzie musiała wydzielić 8,9 mld euro na rozwój obszarów wiejskich.

Polscy politycy nie będą mogli obwiniać Brukseli o żadne cięcia budżetu rolnictwa, a to m.in. nadchodzący rok wyborczy w Polsce i Francji sprawia, że Bruksela się spieszy z zamknięciem negocjacji budżetowych do końca 2026 r.

Copa Cogeca naciska na Irlandię

Czasu na negocjacje jest tylko półtora miesiąca. W tym czasie odbędą się co najmniej dwa szczyty przywódców Unii. Dlatego lobbing i naciski na negocjatorów są intensywne, i to z każdej strony.

Jednym z narzędzi nacisku jest skupiająca przywódców państw UE Rada Europejska, w której prezydencję obecnie sprawuje Irlandia. Copa Cogeca (CC) naciska na premiera tego kraju Micheála Martina, by bronił rolnictwa przed cięciami. W ocenie CC proponowane ograniczenia budżetu WPR przekraczają 20 proc., a po uwzględnieniu inflacji 30 proc. Związek nie wyjaśnia jednak, jak to liczył. Przekonuje tylko, że cięcia „byłyby nie do udźwignięcia dla wielu gospodarstw i spółdzielni rolnych w całej UE”. Zobowiązał Martina do przekazania tego stanowiska na najbliższym szczycie UE pod koniec listopada. Wcześniej odbędzie się nieformalny szczyt, teoretycznie poświęcony wyzwaniom AI, ale też będzie okazją do negocjacji.

Unijni związkowcy rolniczy ostrzegają, że cięcia to błąd strategiczny – w sytuacji, gdy inne światowe potęgi wzmacniają swoje kluczowe sektory. Te chwytliwe hasła nie znajdują jednak poparcia ekspertów.

Jak może wyglądać przyszły budżet rolnictwa w Polsce? 24 mld euro na dopłaty, reszta w rękach polityków

– Copa Cogeca gra na emocjach. Twierdzenie o 30-proc. cięciu budżetu na rolnictwo nie jest w pełni zgodne z prawdą. Prezydencja irlandzka zaproponowała, by w ogóle nie zmniejszać dopłat bezpośrednich i utrzymać propozycję Komisji Europejskiej (KE) – wyjaśnia w rozmowie z „Rzeczpospolitą” Jerzy Plewa, były szef Dyrekcji Generalnej ds. Rolnictwa w KE, a dziś ekspert Team Europe Direct. Proponowane niewielkie zmniejszanie środków na Narodowe Regionalne Plany Partnerstwa (NRPP) nie musi oznaczać cięcia akurat pieniędzy na rozwój wsi. O tym decydować będą rządy państw członkowskich.

W toku negocjacji pojawiła się propozycja KE przeznaczenia na obszary wiejskie co najmniej 10 proc. części planów NRPP, czyli 48–49 mld euro w skali UE. Co to oznacza dla naszego kraju? Łącznie KE zaproponowała dla Polski 123,3 mld euro, z czego na dopłaty bezpośrednie 24,6 mld euro (I filar).

– Środki na rozwój obszarów wiejskich (obecny II filar) są „zaszyte” w Narodowych Planach Partnerstwa (NRPP). Propozycja „rural target”, żeby z odpowiedniej części NRPP przeznaczyć na rozwój wsi i rolnictwa około 10 proc. oznacza przeznaczenie ok. 8,9 mld euro, a to by dało 33,5 mld euro na działania obecnie objęte I i II filarem WPR. To zdecydowanie więcej niż w poprzedniej siedmioletniej perspektywie finansowej, gdy na I filar było 21 mld euro, a na drugi 9,5 mld euro – wylicza Jerzy Plewa.

Kolejną propozycję przedstawił Parlament Europejski, najnowszą dostarczyła prezydencja Irlandii. Zasugerowała cięcia i tylko 8-proc. na „rural target”, co zostało odrzucone na ostatnim posiedzeniu Rady w październiku. Tak więc żadna propozycja jeszcze nie wygrała, ale zegar tyka.

– Rada chce dalej rozmawiać. Sprawę przekazano w ręce przewodniczącego Rady Europejskiej Antoniego Costy, który ma dalej działać. 13 listopada jest spodziewana propozycja negocjacyjna, a posiedzenie Rady Europejskiej odbędzie się 27 listopada  – wyjaśnia Jerzy Plewa, którego zdaniem widać oczekiwanie osiągnięcia kompromisu.

Gdzie jest haczyk w tym pięknym budżecie

Jeśli wygra koncepcja bliska pomysłowi KE, Polska dostanie sporo gotówki, którą będzie musiała zarządzać tak, by, jak najlepiej zaspokoić potrzeby swoich sektorów strategicznych, w tym rolnictwa. I to niekoniecznie jest dobra wiadomość dla polityków.

– Nie spodziewam się nowych pieniędzy. Natomiast to Polska będzie musiała kwoty podzielić. A że będziemy wtedy w roku wyborczym, dlatego politycy chcieliby, żeby to UE je podzieliła i można było obwiniać ją, a nie krajowych polityków – ironizuje ekspert.

Budżet rolnictwa zawsze budzi kontrowersje. Tym razem nadal nie jest rozstrzygnięty tzw. capping, czyli maksymalne płatności na głowę rolnika, niezależnie od liczby posiadanych przez niego hektarów. KE chce, by więcej środków trafiało do małych rolników, dlatego maksymalna pula to 100 tys. euro. Wcześniej 20 proc. gospodarstw przejmowało 80 proc. środków z budżetu, co spotkało się z krytyką. Nieoczekiwanie irlandzka prezydencja próbowała złagodzić te zapisy – do 300 tys. euro, ale jej propozycja upadła.

Wysokość płatności bezpośrednich przypadających na głowę rolnika nadal jest puszką Pandory. Polska tradycyjnie dostawała największą kopertę na tzw. II filar (na rozwój obszarów wiejskich), więcej niż Niemcy czy Francja. Ale rząd PiS przeniósł sporą sumę z II do I filara, czyli na płatności bezpośrednie.

– Teraz wszyscy przyznają, że to była strategiczna porażka, bo środki z I filaru nie mogą być współfinansowane z budżetu. Utraciliśmy olbrzymią kwotę na rozwój wsi. Większość państw przesuwa środki z I filaru do II, co pozwala dorzucić krajowe współfinansowanie – słyszymy od polskich ekspertów w Brukseli.

Trwające właśnie negocjacje unijnej perspektywy finansowej to jedna z najtrudniejszych operacji w UE, a zaproponowany przez Brukselę budżet na lata 2028–2034 sięga obecnie 2 bilionów euro, ale zakłada przesunięcia kilkuset miliardów euro z obszarów rolnictwa i spójności na obronność i konkurencyjność. To znak obecnych czasów.

Beneficjenci budżetu spierają się z płatnikami netto

O oszczędności na rolnictwie spierają się dwa bloki. Aż 17 krajów, w tym Polska, Włochy, Hiszpania, podpisało już w październiku list sprzeciwiający się cięciom w polityce spójności i rolnictwie. Zażądały utrzymania na ten cel w nadchodzącym projekcie budżetu wydatków sięgających blisko 900 mld euro. Z grupą tą ściera się jednak silny blok tzw. frugalsów (od „the frugal six”, czyli oszczędnej szóstki), grupa krajów naciskających na silne cięcia. Oszczędna szóstka to kraje płatnicy netto, czyli więcej wpłacający do budżetu UE, niż z niego otrzymujący. „Frugalsom” przewodzą Niemcy, gdzie rolnicy należą do jednej z najszybciej starzejących się grup społecznych.