Nie istnieje jeden sposób na poprawę dochodów wszystkich gospodarstw. Inaczej działa rynek zbóż, inaczej mleka, mięsa czy owoców. Źródła problemu są jednak wspólne: rozdrobnienie gospodarstw, nieuporządkowane dzierżawy, niestabilne powiązania z przetwórstwem, bariery inwestycyjne i rosnące koszty regulacji. Kiedy w sklepach drożeje żywność, nie oznacza to automatycznie, że więcej zarabia rolnik. Cena na półce obejmuje też przetwarzanie, magazynowanie, transport i handel. Gdy równocześnie drożeją nawozy, paliwo, energia i praca, wzrost cen może tylko pokrywać dodatkowe wydatki.
Stąd największym problemem producenta żywności jest niepewność. Kiedy rolnik podejmuje decyzje, nie zna jeszcze ostatecznych cen środków produkcji ani kwoty, za którą sprzeda plony lub zwierzęta. Zakłócenie dostaw nawozów albo skok cen ropy potrafią w krótkim czasie zmienić opłacalny plan w stratę. Nie można przy tym mówić o jednej opłacalności dla całego rolnictwa. Cena produktu oferowanego tylko na rynku lokalnym podlega innym mechanizmom niż cena zboża zależna od światowych rynków. Inaczej wygląda też rachunek w sadownictwie, mleczarstwie czy hodowli. Nie ma jednej dopłaty, która rozwiąże wszystkie problemy. Można jednak usuwać bariery ograniczające efektywność.
Ziemia i skala gospodarstw
Najważniejszą z barier jest struktura polskiego rolnictwa. Nadal mamy wiele niewielkich gospodarstw, które nie są głównym źródłem utrzymania właścicieli. Typowe gospodarstwo o powierzchni około 10 ha często nie prowadzi pełnego rachunku ekonomicznego. Gdyby doliczyć wartość pracy rolnika, amortyzację maszyn i wszystkie ponoszone koszty, mogłoby się okazać, że produkcja przynosi stratę. Gospodarstwa towarowe żyją ze sprzedaży, dlatego muszą liczyć koszty i reagować na globalną konkurencję. Nawet dobrze zarządzane polskie gospodarstwo o powierzchni 50 ha nie uzyska efektu skali przedsiębiorstwa dysponującego pięcioma czy – jak w przypadku ukraińskich agroholdingów – setkami tysięcy hektarów. Nie chodzi o to, by każde gospodarstwo stało się ogromne. Polityka państwa powinna jednak wzmacniać tych, którzy faktycznie produkują na rynek, chcą się rozwijać i tworzą bazę surowcową dla przemysłu spożywczego.
Z koniecznością poprawy struktury wiąże się bowiem kwestia dostępu do ziemi. Użytków rolnych nie przybywa, a część znika pod zabudową mieszkaniową, przemysłową i infrastrukturą. Państwu choćby z tego powodu powinno zależeć, aby była ona wykorzystywana jak najefektywniej. Tymczasem zamiast dążenia do poprawy struktury agrarnej mamy ustawową barierę 300 ha, czyli limit zakupu ziemi z zasobu Skarbu Państwa i liczne ograniczenia pomocy publicznej dla tych, którzy gospodarują na większym areale (prowadzi to zresztą często do sztucznego dzielenia gospodarstw). Jednocześnie wiele gruntów pozostaje w nieformalnych dzierżawach. Właściciel zachowuje dopłaty bezpośrednie, choć ziemię faktycznie uprawia inny rolnik. Pomoc związana z gruntem, na przykład dopłaty do paliwa rolniczego czy wsparcie do zakupu nawozów, trafia do osoby mającej formalne prawo do ziemi. Faktyczny użytkownik nie może traktować gruntu jako trwałej podstawy gospodarstwa ani zabezpieczenia kredytu. Trudniej mu więc planować inwestycje. Dlatego jednym z najpilniejszych zadań państwa powinno być właśnie uporządkowanie kwestii dzierżaw. Tak aby wzmocnić pozycję rzeczywistego użytkownika ziemi. Bo wsparcie dla rolników jest rzeczą powszechną w większości rozwiniętych państw. Nie chodzi zatem o jego ograniczanie, ale jego kierowanie tam, gdzie jest rzeczywiście potrzebne, czyli do aktywnych gospodarstw produkujących na rynek, niezależnie od ich formalnej wielkości.
Trwałe umowy zamiast gry na przeczekanie
Co z tego, jeśli gospodarstwo będzie duże i silne, gdy nie będzie miało pewnego odbiorcy? Drugim warunkiem opłacalności jest więc trwałe powiązanie rolnika z przetwórcą. Rolnik, który działa indywidualnie, nie negocjuje bezpośrednio z wielką siecią handlową. Potrzebuje partnera, który odbierze surowiec, przetworzy go i znajdzie rynek zbytu.
W Polsce te relacje nadal nie działają idealnie. Zakłady przetwórcze mogą próbować przerzucać ryzyko na dostawców. Zdarza się jednak również, że rolnik podpisuje kontrakt na sprzedaż produktu na przykład po 5 zł, a potem rezygnuje z umowy, gdy ktoś oferuje mu 5,50 zł. Przetwórca, który nie może polegać na zakontraktowanej dostawie, w kolejnym sezonie jest mniej skłonny zawrzeć długoterminową umowę.
Obu stronom służy stabilna współpraca. Rolnik zyskuje pewność zbytu, a zakład może precyzyjnie określić, jakiego surowca potrzebuje, biorąc pod uwagę rodzaj produktu, oczekiwania konsumentów Dla przykładu przy produkcji mięsa i przetworów z wieprzowiny różne zakłady będą oczekiwać innej wagi ubojowej, zwartości tłuszczu w mięsie itd. Bez uzgodnienia tych parametrów powstanie produkt niedopasowany do oczekiwań rynku.
Pozycję rolników mogłyby też poprawiać spółdzielnie i grupy producentów. Przeszkadzają w tym historyczna nieufność i model rynku ukształtowany po 1989 r. Państwo wspierało tworzenie grup, lecz często wynagradzało samo ich powstanie, a nie skuteczne działanie.
Ale są też i dobre przykłady. AgroIntegracja kierowana przez Wojciecha Styburskiego wypracowała standard, który łagodzi negatywne skutki zmiennej koniunktury. W produkcji wieprzowiny, bo tego sektora dotyczy to rozwiązanie, uczestniczą hodowcy prosiąt oraz gospodarstwa prowadzące tucz. Tradycyjnie, zależnie od koniunktury, raz więcej zarabia jedna grupa, a raz druga. Wypracowany algorytm wiąże rozliczenie obu stron z ceną uzyskaną na końcu, po sprzedaży tucznika, i proporcjonalnie dzieli wynik po uwzględnieniu kosztów. Ogranicza to sytuacje, w których jeden uczestnik łańcucha zarabia kosztem drugiego, i zmniejsza wahania dochodów. Taka integracja służy wspólnemu zarządzaniu ryzykiem. Wymaga przejrzystego rachunku kosztów, jasnych reguł i respektowania umów także wtedy, gdy chwilowa zmiana cen kusi do ich zerwania.
Rozwój wymaga inwestycji i rynków
Trzecim elementem jest możliwość rozwoju. Bez inwestycji rolnictwo traci konkurencyjność. Nowoczesne kurniki, chlewnie i obory pozwalają lepiej kontrolować zużycie paszy, wody i energii, warunki utrzymania zwierząt oraz wpływ produkcji na środowisko. Stare obiekty bywają droższe w eksploatacji.
Inwestycje napotykają bariery administracyjne oraz sprzeciw mieszkańców traktujących wieś głównie jako miejsce zamieszkania i wypoczynku. Ochrona ludzi i środowiska jest konieczna, lecz przepisy powinny pozwalać rozwijać bezpieczne instalacje spełniające normy. Zachowanie wyłącznie istniejących ferm oznacza stagnację.
Potrzebne są także innowacje. Polska dobrze wdraża technologie opracowane za granicą, ale największa wartość pozostaje u ich twórcy. Jeśli chcemy zachować silną pozycję w drobiarstwie czy sadownictwie, państwo powinno mocniej łączyć naukę z gospodarstwami i przemysłem. Warto kupować technologie, lecz dużo lepiej je tworzyć i sprzedawać.
Biznes ma przede wszystkim zdobywać rynki. Przetwórca będzie kupował więcej polskiego surowca tylko wtedy, gdy sprzeda gotowe produkty w kraju i za granicą. Potrzebuje surowca dobrej jakości i w dobrej cenie, niekoniecznie najtańszego.
Tu pojawia się problem nierównych warunków konkurencji. Europejscy producenci ponoszą koszty wysokich wymagań dotyczących jakości, bezpieczeństwa żywności, dobrostanu zwierząt, klimatu i środowiska. Na rynku unijnym można próbować wymagać podobnych standardów od importerów. Na rynkach trzecich polski eksporter konkuruje jednak z producentami, których obowiązują mniej restrykcyjne zasady. Dlatego warto by było ograniczyć liczbę nadmiernych regulacji, w tym krajowego gold-platingu, czyli wymagań wykraczających poza unijne minimum. Każdy obowiązek może mieć uzasadniony cel, ale ich suma podnosi koszty. Trzeba też ułatwiać rozwiązania obniżające rachunki za energię, między innymi poprzez rozwój biogazowni.
O powodzeniu nie będą świadczyć same rekordy produkcji ani eksportu, tylko decyzje młodych ludzi. Jeśli za pięć czy dziesięć lat zechcą przejmować gospodarstwa, inwestować w nie i żyć z rolnictwa na poziomie porównywalnym z innymi zawodami, będzie to znaczyło, że widzą przyszłość. Jeżeli aktywnych rolników będzie ubywać, a gospodarujący będą się starzeć, dobre statystyki nie przesłonią regresu. Ostatecznie opłacalne rolnictwo to takie, które potrafi utrzymać produkcję oraz ludzi.