Polskie Towarzystwo Psychiatryczne przygotowało strategię ograniczania nikotynizmu. Dlaczego psychiatrzy zaangażowali się w problem kojarzony dotąd głównie z onkologią, pulmonologią i kardiologią?

Uzależnienie od nikotyny to choroba sklasyfikowana przez WHO jako problem z obszaru zdrowia psychicznego. Nie jest jedynie „brzydkim nawykiem”, lecz poważną, przewlekłą, potencjalnie śmiertelną chorobą, charakteryzującą się częstymi nawrotami. Onkolodzy, pulmonolodzy i kardiolodzy zajmują się przede wszystkim leczeniem następstw palenia, czyli chorób układu oddechowego, sercowo-naczyniowego oraz nowotworów.

Strategia PTP wskazuje na istotne luki w systemie: brak refundacji leków stosowanych w leczeniu uzależnienia od nikotyny, ograniczony dostęp do poradni antynikotynowych i brak koordynacji działań poszczególnych resortów. Obecne programy koncentrują się głównie na kosztownym leczeniu późnych skutków uzależnienia, zamiast na profilaktyce. Niestety rozwiązania zaproponowane przez ekspertów PTP nie spotkały się z zainteresowaniem Ministerstwa Zdrowia, choć mogłyby usprawnić system i przynieść wielomilionowe oszczędności.

Nałogowe palenie tytoniu to poważna choroba 

Co z perspektywy psychiatrii umyka nam w podejściu do palenia?

Przede wszystkim to, że nikotynizm powinien być traktowany jako problem zdrowia psychicznego. Uzależnieniu od nikotyny często towarzyszą inne zaburzenia, które mogą stanowić problem pierwotny, m.in. depresja, zaburzenia lękowe, ADHD, zaburzenia psychotyczne czy uzależnienie od alkoholu. Leczenie takich pacjentów jest trudne i długotrwałe. Trudno zmieścić je w ramach standardowej wizyty kardiologicznej czy pulmonologicznej. Tymczasem nieprawidłowo leczone zaburzenia psychiczne znacząco utrudniają wyjście z uzależnienia.

Jak duża jest skala współwystępowania uzależnienia od nikotyny z zaburzeniami psychicznymi?

W przypadku depresji i zaburzeń lękowych ryzyko uzależnienia od substancji psychoaktywnych, w tym nikotyny, jest niemal dwukrotnie, a u osób z ADHD nawet trzykrotnie wyższe niż w populacji ogólnej. Największy problem obserwujemy u chorych na schizofrenię, wśród których uzależnienie od palenia może dotyczyć nawet 70–90 proc. pacjentów. Oficjalnie w Polsce na schizofrenię choruje około 200 tys. osób, choć szacunki epidemiologiczne sugerują, że liczba ta może być dwukrotnie wyższa. Dla wielu pacjentów nikotyna przynosi chwilową ulgę, łagodząc objawy choroby lub działania niepożądane niektórych leków. Dlatego refundacja leków zawierających nikotynę byłaby dla tej grupy ogromnym wsparciem.

Dlaczego wciąż traktujemy palenie jako zły nawyk, a nie przewlekłą chorobę?

Złym nawykiem może być dieta oparta na fast foodach czy chodzenie spać po północy. Nałogowe palenie tytoniu jest natomiast poważną chorobą, której powikłania mogą być śmiertelne. Traktowanie go jako drobnej słabości ma głębokie uwarunkowania kulturowe, podobnie jak w przypadku alkoholu, który również uzależnia i może prowadzić do rozwoju nowotworów. Zmiana tego nastawienia wymaga długotrwałej pracy z pacjentami i ich rodzinami.

Co sprawia, że nikotyna tak silnie uzależnia, nawet gdy palacz zna konsekwencje zdrowotne?

Mechanizmy rozwoju uzależnień od różnych substancji psychoaktywnych są podobne. Nikotyna zwiększa uwalnianie w mózgu dopaminy, serotoniny, acetylocholiny i noradrenaliny, co daje chwilową poprawę nastroju, zmniejszenie napięcia i poprawę koncentracji. Dlatego sama świadomość konsekwencji zdrowotnych nie wystarcza, aby przestać palić. Nikogo nie dziwi, że osobie uzależnionej od heroiny czy amfetaminy trudno zerwać z nałogiem. Tymczasem od palaczy często oczekuje się natychmiastowej abstynencji. Badania wskazują jednak, że tylko 2–3 proc. palaczy jest w stanie samodzielnie i trwale zerwać z uzależnieniem. Na jego siłę wpływają dawka nikotyny, częstotliwość i sposób jej przyjmowania.

Czy z punktu widzenia psychiatry i specjalisty terapii uzależnień wszystkie produkty nikotynowe stwarzają podobne ryzyko uzależnienia?

Trzeba rozdzielić dwie kwestie: ryzyko rozwoju uzależnienia i ryzyko powikłań zdrowotnych. Żaden produkt z nikotyną nie jest neutralny dla zdrowia i każdy uzależnia. Choć we wszystkich występuje chemicznie ta sama nikotyna, ich profil ryzyka zdrowotnego istotnie się różni. Palacz wdycha nie tylko nikotynę, lecz także mieszaninę około siedmiu tysięcy związków chemicznych, z których blisko 80 ma działanie rakotwórcze.

Na różnice w poziomie ryzyka zwraca uwagę amerykańska organizacja National Comprehensive Cancer Network (NCCN). W swoich wytycznych podkreśla, że najważniejsze jest zaprzestanie palenia papierosów jako najbardziej toksycznej formy przyjmowania nikotyny. Inne produkty nikotynowe nie narażają pacjentów na taką liczbę i stężenia toksyn jak dym papierosowy, co jednak nie oznacza, że są nieszkodliwe.

Na czym polega nikotynowa terapia zastępcza 

WHO rekomenduje nikotynową terapię zastępczą. Czym różni się ona od korzystania z innych produktów nikotynowych?

Nikotynowa terapia zastępcza (NTZ) opiera się na przebadanych lekach zawierających oczyszczoną nikotynę. To forma redukcji szkód: pacjent nadal przyjmuje substancję uzależniającą, ale w kontrolowanych dawkach i znacznie mniej szkodliwej postaci niż podczas palenia. Łagodzi w ten sposób objawy abstynencyjne, unikając wdychania toksyn zawartych w dymie papierosowym. Nikotyna nie jest klasyfikowana przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem jako substancja rakotwórcza. Dym papierosowy zawiera natomiast m.in. związki hamujące enzym monoaminooksydazę, które sprawiają, że jego działanie na mózg jest silniejsze i bardziej uzależniające niż działanie samej oczyszczonej nikotyny.

Jakie metody leczenia są dziś najskuteczniejsze i dlaczego tak niewiele osób z nich korzysta?

Najlepsze efekty daje połączenie farmakoterapii z terapią poznawczo-behawioralną, choć jest to podejście czasochłonne. Dysponujemy lekami na receptę, preparatami z cytyzyną oraz lekami zawierającymi nikotynę, dostępnymi bez recepty. Problem w tym, że żaden z nich nie jest w Polsce refundowany we wskazaniu „leczenie uzależnienia od nikotyny”. To niezrozumiałe, skoro co roku refundowane są kolejne, bardzo kosztowne terapie onkologiczne.

Zaryzykowałbym też stwierdzenie, że większość polskich szpitali nie ma nawet plastrów nikotynowych dla silnie uzależnionych pacjentów. Wielu palaczy próbowało już farmakoterapii, ale leczenie trwało zbyt krótko, dawkowanie było niewłaściwe, brakowało wsparcia behawioralnego lub współistniejące choroby prowadziły do nawrotu uzależnienia.

W Polsce pali około 8 mln osób. Co trzeba zmienić, aby mogły otrzymać profesjonalną pomoc w rzuceniu palenia?

Przede wszystkim system leczenia uzależnień. Pacjent powinien być badany pod tym kątem już podczas badań okresowych. Podkreślam: badamy pacjenta, a nie tylko jednostkę chorobową. Rozpoznanie uzależnienia od nikotyny podczas hospitalizacji powinno automatycznie uruchamiać procedurę jego leczenia. Nieleczone uzależnienie generuje bowiem ogromne koszty dla NFZ, ZUS i całego społeczeństwa.

Niestety psychiatria i leczenie uzależnień nigdy nie były priorytetem Ministerstwa Zdrowia. Przez lata wyceny świadczeń pozostawały relatywnie niskie, co zniechęcało szpitale do tworzenia poradni antynikotynowych. System znacznie chętniej finansuje kosztowne leczenie onkologiczne niż wielokrotnie tańszą profilaktykę.

W Unii Europejskiej trwa dyskusja nad zaostrzeniem regulacji dotyczących wyrobów tytoniowych i nikotynowych, w tym ograniczeniem dostępności niektórych produktów.

Polityka zdrowotna powinna łączyć dwa cele: ochronę młodzieży przed inicjacją nikotynową i leczenie dorosłych Polaków uzależnionych od nikotyny, z których dziewięciu na dziesięciu pali papierosy. Z perspektywy psychiatrii zakazy nie zawsze są najskuteczniejszym rozwiązaniem. Nie wyleczą dorosłych z uzależnienia ani nie powstrzymają wszystkich młodych ludzi przed sięgnięciem po nikotynę. Zgodnie z teorią reaktancji to, co zakazane, może stawać się bardziej atrakcyjne. Zakazy dobrze wyglądają na papierze, ale trudniej je egzekwować. Dlatego tak ważna jest edukacja zdrowotna od najmłodszych lat. Regulacje powinny uwzględniać wiedzę naukową, zachowania społeczne i ryzyko niezamierzonych konsekwencji.

Dotychczasowa polityka antytytoniowa wyczerpała już swoje możliwości?

Nie byłbym aż tak surowy w tej ocenie. Mamy pewne sukcesy. Jeszcze dwa-trzy lata temu jednorazowe e-papierosy były plagą wśród nastolatków, a ich roczna sprzedaż sięgała według doniesień medialnych niemal 100 mln sztuk. Dziś niemal zniknęły ze sklepów dzięki działaniom Ministerstwa Finansów, a nie Ministerstwa Zdrowia. Nie oznacza to jednak, że problem wapowania wśród młodzieży został rozwiązany. Coraz częściej młodzi ludzie kupują tanie e-papierosy na czarnym rynku, za pośrednictwem mediów społecznościowych czy komunikatorów. Tymczasem wciąż nie potrafimy skutecznie przeciwdziałać temu zjawisku systemowo.

Jakie działania powinny być dziś priorytetem w ograniczaniu nikotynizmu?

Edukacja zdrowotna od przedszkola, obowiązkowa weryfikacja wieku w sklepach i surowsze kary za sprzedaż produktów nikotynowych nieletnim. Równolegle refundacja leków dla osób uzależnionych, zwłaszcza ze współistniejącymi zaburzeniami psychicznymi, oraz rozbudowa sieci poradni antynikotynowych i wsparcia psychologicznego. Potrzebujemy też badań składu chemicznego wszystkich produktów nikotynowych i szybkiego publikowania wyników, walki z nielegalnym handlem oraz stałego nadzoru toksykologicznego nad e-papierosami i płynami przechwytywanymi na czarnym rynku, także pod kątem obecności narkotyków syntetycznych. To jednak wymaga porozumienia ponad podziałami politycznymi i strategii wykraczającej poza jedną kadencję Sejmu.