W ostatnich tygodniach wiele mówi się o zagrożeniach hybrydowych, naruszeniach przestrzeni powietrznej i atakach na infrastrukturę krytyczną. Znacznie mniej uwagi poświęcamy zjawisku, które od dawna powoduje realne straty po polskiej stronie granicy: przemytowi papierosów i innych wyrobów nikotynowych z Białorusi. Zmieniają się metody, ale nie cel.

Jeszcze niedawno podstawowym narzędziem przemytników były samochody, ciężarówki i wagony kolejowe. Dziś coraz częściej wykorzystują balony meteorologiczne wyposażone w nadajniki GPS. W październiku w powiecie bialskim spadły trzy połączone balony przewożące 15 tys. paczek papierosów. W kolejnych dniach służby znajdowały podobne transporty na Lubelszczyźnie i Mazowszu. Na Warmii i Mazurach zabezpieczono natomiast prawie 660 tys. sztuk papierosów z białoruskimi znakami akcyzy, wartych około 680 tys. zł.

To tylko część przypadków ujawnionych przez polskie służby. W jednym ze śledztw prowadzonych przez Prokuraturę Okręgową w Siedlcach grupa działająca od września 2025 r. do lutego 2026 r. miała przemycić co najmniej 48 tys. paczek papierosów, powodując ponad 2 mln zł uszczuplenia należności Skarbu Państwa. Ładunki wysyłano z terytorium Białorusi na balonach wyposażonych w urządzenia pozwalające odbiorcom szybko odnaleźć miejsce ich lądowania.

W kolejnej sprawie na warszawskim lotnisku zatrzymano obywatela Białorusi podejrzanego o organizowanie przemytu. W prowadzonym przez białostocką prokuraturę postępowaniu zarzuty usłyszało już ponad 150 osób. Sam Podlaski Oddział Straży Granicznej zatrzymał od stycznia do października 47 osób podejrzewanych o odbieranie ładunków dostarczanych balonami.

Nie każdy taki przypadek jest dowodem na sterowaną przez Mińsk operację hybrydową. Nie można jednak sprowadzać problemu wyłącznie do drobnej przestępczości skarbowej. Przemyt z Białorusi coraz wyraźniej przecina się z tematami ochrony granicy, egzekwowania sankcji i bezpieczeństwa państwa. W części postępowań podejrzani słyszą nie tylko zarzuty skarbowe, lecz także zarzuty na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu wspieraniu agresji na Ukrainę i ochronie bezpieczeństwa narodowego.

Skala procederu pokazuje, że nie chodzi o kilka przypadkowych grup odbierających pakunki z pól. Przez lata przemytnicy budowali zaplecze także po polskiej stronie granicy. W lutym Prokuratura Krajowa poinformowała o skierowaniu do sądu aktu oskarżenia przeciwko 33 osobom. Według śledczych grupa miała w latach 2018–2021 przemycić przez przejścia w Bobrownikach i Terespolu 29,4 mln paczek papierosów z Białorusi. Straty Skarbu Państwa oszacowano na blisko 500 mln zł, a część zarzutów dotyczy korumpowania funkcjonariuszy.

Białoruski model nielegalnego biznesu

Na nielegalnym handlu korzystają nie tylko grupy przestępcze odbierające kontrabandę po unijnej stronie granicy. Białoruś od lat produkuje znacznie więcej papierosów niż jest w stanie zużyć jej rynek wewnętrzny. Przed utajnieniem szczegółowych statystyk białoruskie zakłady wytwarzały około 34,8 mld papierosów rocznie, podczas gdy krajową konsumpcję szacowano na 14–15 mld sztuk.

Jednym z głównych producentów jest kontrolowana przez państwo Grodzieńska Fabryka Tytoniowa „Niemen”, objęta sankcjami Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych. Jej wyroby regularnie pojawiają się w transportach przejmowanych przez polskie służby. Europejski czarny rynek tworzy więc popyt również na produkcję białoruskich przedsiębiorstw państwowych i powiązanych z władzą dystrybutorów.

Europejski problem staje się polskim zmartwieniem

Polska nie jest jedynym krajem, który mierzy się z tym zjawiskiem. Litewska straż graniczna przechwyciła w 2025 r. rekordowe 4,44 mln paczek papierosów, ponad trzykrotnie więcej niż rok wcześniej. Łotewskie służby zatrzymały w tym samym roku 42,7 mln sztuk. Jednocześnie obraz europejskiego czarnego rynku staje się bardziej złożony. Według badania KPMG nielegalne papierosy odpowiadały w 2025 r. za 10,3 proc. konsumpcji w Unii Europejskiej. Było to 41,8 mld sztuk, a szacowana w raporcie wartość utraconych wpływów podatkowych wyniosła 16,7 mld euro. Największą kategorię nielegalnego rynku stanowiły już podróbki, często produkowane bliżej zachodnioeuropejskich odbiorców, a nie tradycyjna kontrabanda przewożona ze Wschodu.

Nie zmniejsza to jednak znaczenia białoruskiego kierunku dla Polski, Litwy i Łotwy. W naszym przypadku stawką są nie tylko utracone wpływy z akcyzy i VAT. Polska należy do najważniejszych europejskich producentów i eksporterów wyrobów tytoniowych. W pierwszym półroczu 2026 r. tytoń i wyroby tytoniowe pozostawały jedną z głównych grup polskiego eksportu rolno-spożywczego. Oznacza to, że szara strefa uderza równocześnie w budżet państwa, legalny handel, zakłady produkcyjne oraz przedsiębiorstwa działające zgodnie z prawem i ponoszące pełne koszty podatkowe.

Dlatego walka z przemytem nie może ograniczać się do przejmowania kolejnych transportów. Potrzebne są skuteczniejsza ochrona przestrzeni nadgranicznej, lepsza koordynacja Straży Granicznej, Krajowej Administracji Skarbowej, policji i prokuratury, zdecydowane ściganie zaplecza finansowego grup przestępczych oraz współpraca z Litwą i Łotwą. Konieczne jest również ograniczanie kanałów sprzedaży, ponieważ bez sieci odbiorców i dystrybucji nawet najtańsza kontrabanda nie znajdzie masowego rynku.

Problem nielegalnego handlu nie podważa argumentów dotyczących zdrowia publicznego. Pokazuje jednak, że polityki zdrowotnej, podatkowej, przemysłowej i bezpieczeństwa nie można prowadzić w oderwaniu od siebie. Papieros kupiony na czarnym rynku nie staje się mniej szkodliwy. Jego sprzedaż pozbawia państwo podatków, wzmacnia przestępcze sieci i uderza w legalną gospodarkę. Gdy źródłem kontrabandy jest państwo objęte sankcjami, prowadzące wobec Polski wrogą politykę i tolerujące ogromną nadprodukcję papierosów, problem przestaje być wyłącznie kwestią fiskalną. Staje się częścią szerszej walki o bezpieczeństwo granicy, odporność państwa i skuteczność europejskich sankcji.