Kolejna agencja ratingowa, tym razem S&P, obniżyła perspektywę oceny wiarygodności kredytowej Polski, zwiększając presję na rząd w sprawie przedstawienia wiarygodnego planu naprawy finansów publicznych. Jak powinien on wyglądać i skąd wziąć potrzebne pieniądze? Na łamach „Rzeczpospolitej” mówią o tym m.in. Ludwik Kotecki, członek zarządu NBP, oraz Sławomir Dudek, przewodniczący Rady Fiskalnej.
Finanse publiczne pod presją. Potrzeba nawet 160 mld zł oszczędności
Skala problemów i wyzwań jest ogromna, bo kondycja finansów publicznych staje się coraz gorsza. W projekcie budżetu na 2027 r. rząd zakłada utrzymanie deficytu całego sektora na wysokim poziomie 7,1 proc. PKB, podobnie jak w tym roku, zamiast jego redukcji. Jednocześnie bardzo szybko rośnie zadłużenie państwa – dług sektora instytucji rządowych i samorządowych ma w 2027 r. sięgnąć około 75 proc. PKB, a bez podjęcia działań konsolidacyjnych może wymknąć się spod kontroli i poszybować powyżej 100 proc. PKB. Równie szybko rosną koszty obsługi długu. Według strategii zarządzania długiem w 2026 r. mają wynieść 2,7 proc. PKB, a w 2030 r. zwiększyć się już do 3,6 proc. PKB.
Projekt budżetu na 2027 rok
Międzynarodowe instytucje, podobnie jak polscy ekonomiści, oceniają, że deficyt finansów państwa trzeba docelowo obniżyć do 3–4 proc. PKB, a więc o 3–4 pkt proc. wobec obecnego poziomu. W przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze oznacza to poprawę salda o około 120–160 mld zł. Takie jednorazowe cięcie byłoby bardzo bolesne zarówno dla gospodarki, jak i obywateli, dlatego nikt nie proponuje tak radykalnych działań. Przeciwnie – konsolidację trzeba rozłożyć na lata. W wywiadzie dla nas Ludwik Kotecki, obecnie członek zarządu NBP, proponuje rozłożenie konsolidacji na cztery lata i ograniczanie deficytu o 0,7–0,9 pkt proc. PKB rocznie, czyli po około 28–36 mld zł.
Czytaj więcej
Około 160 mld zł konsolidacji w cztery lata, nowe podatki, kryterium dochodowe w 800+ i – jeśli pozwoli sytuacja geopolityczna – mniejsze wydatki n...
Plan naprawy finansów publicznych nie można czekać do wyborów
Ekonomiści apelują, by rozpocząć naprawę finansów publicznych jak najszybciej. W najnowszej analizie Credit Agricole Bank Polska eksperci szacują, że gdybyśmy zaczęli redukować deficyt już teraz, skala dostosowań mogłaby wynosić 0,8 proc. PKB rocznie. Ostrzegają jednocześnie, że jeśli konsolidacja rozpocznie się dopiero po wyborach parlamentarnych, czyli w 2028 r., tempo dostosowania musiałoby wzrosnąć do około 1,1 pkt proc. PKB rocznie w latach 2028–2030.
Jednocześnie wszyscy doskonale zdają sobie sprawę, że żadna opcja polityczna – ani obecnie rządząca, ani opozycja – nie zacznie mówić o poważnym zaciskaniu pasa przed wyborami parlamentarnymi jesienią 2027 r. W praktyce więc pierwszych działań można oczekiwać najwcześniej w 2028 r.
Deficyt budżetowy Polski
Nie oznacza to jednak, że przygotowania można odkładać. Co więcej, cały program nie może sprowadzać się do jednej podwyżki podatków czy likwidacji konkretnego świadczenia. Potrzebny jest kompleksowy plan obejmujący wiele obszarów państwa, z jasno określonymi celami i harmonogramem.
– Potrzebna jest mobilizacja porównywalna z tą, która towarzyszyła przygotowaniu planu Balcerowicza, strategii Hausnera czy strategii Kołodki – postuluje na naszych łamach Sławomir Dudek, przewodniczący Rady Fiskalnej. I dodaje, że rząd sam nie przeprowadzi naprawy. Potrzebne jest zbudowanie społecznego i politycznego porozumienia wokół reform. – Odpowiedzialność ponoszą też prezydent, parlament, partie polityczne, związki zawodowe czy organizacje pracodawców – podkreśla Dudek.
Czytaj więcej
Z tak wysokim zadłużeniem i taką polityką możemy funkcjonować jeszcze przez kilka lat. Problem w tym, że im dłużej trwa gnicie finansów publicznych...
Podatki do uporządkowania. Ekonomiści wskazują na VAT, PIT i CIT
Co konkretnie powinien zawierać taki plan Balcerowicza-bis? Propozycji przedstawionych przez ekonomistów jest naprawdę dużo – zarówno po stronie dochodów, jak i wydatków. Przy czym, jeśli chodzi o podatki, nie musi to oznaczać prostego podnoszenia stawek. Przykładowo Kotecki wskazuje przede wszystkim na potrzebę ograniczenia preferencji i uporządkowania systemu. – Szukając dodatkowych dochodów, prawdopodobnie należałoby ograniczyć część preferencji VAT-owskich – mówi Kotecki. Zwraca uwagę, że problemem nie jest dziś przede wszystkim luka VAT, lecz rozbudowany system obniżonych stawek i zwolnień.
Potrzebne są też zmiany w PIT i CIT, tak, aby ograniczyć arbitraż podatkowy. Obecnie osoby osiągające podobne dochody, ale pracujące w różnych formach prawnych, mogą płacić zupełnie różne podatki.
Nieco bardziej radykalne wydają się propozycje Międzynarodowego Funduszu Walutowego, na które zwracają uwagę eksperci Credit Agricole BP. MFW rekomenduje przykładowo zawężenie dostępu do kwoty wolnej i ulg podatkowych. Według tej propozycji z kwoty wolnej (obecnie 30 tys. zł) korzystać powinni przede wszystkim najmniej zarabiający, a nie wszyscy podatnicy. Wśród możliwych źródeł dochodów MFW wymienia również reformę opodatkowania nieruchomości, czyli wprowadzenie podatku katastralnego. Podobne postulaty pojawiały się w naszej ankiecie, w której ekonomiści wskazywali m.in. na potrzebę ujednolicenia zasad opodatkowania różnych form zatrudnienia, ograniczenia szarej strefy i dalszego uszczelniania systemu, ale też np. wprowadzenia podatku cyfrowego.
Czytaj więcej
Prof. Marcin Piątkowski kandydatem do Rady Polityki Pieniężnej – wynika z nieoficjalnych informacji „Rzeczpospolitej”. Jego kandydaturę ma rekomend...
800+, emerytury i administracja. Tam można szukać oszczędności
Jeszcze więcej możliwości eksperci wskazują po stronie wydatków. I co ważne, nawet w tak popularnych programach społecznych jak 800+. Ekonomiści postulują, by przestać traktować ten program jak świętą krowę i po prostu spojrzeć na niego pod kątem efektywności oraz celów, które ma spełniać. Skoro nie przyczynia się do wzrostu dzietności, należałoby uznać go przede wszystkim za świadczenie wspierające rodziny, a co za tym idzie, można pomyśleć np. o wprowadzeniu kryterium dochodowego.
W ogóle przegląd wydatków państwa pojawia się w propozycjach wielu instytucji i organizacji. Chodzi o sprawdzenie, które programy rzeczywiście przynoszą efekty, a które można ograniczyć lub lepiej zaprojektować. W naszej ankiecie ekonomiści wskazywali ponadto na potrzebę ograniczenia kosztów administracji, przeglądu dodatkowych świadczeń emerytalnych, reformy KRUS oraz systemu przywilejów emerytalnych. Pojawiały się także propozycje zmian w zasadach waloryzacji emerytur oraz w 13. i 14. świadczeniu.
Czytaj więcej
Deficyt finansów sięga 7 proc. PKB, dług szybko rośnie, a politycy nie chcą słyszeć o zaciskaniu pasa. Ekonomiści w sondzie „Rz” wskazują konkretne...
Oszczędności trzeba będzie szukać nawet w wydatkach na obronność
Wielkim tematem, choć również bardzo trudnym społecznie, jest kwestia wydłużenia wieku emerytalnego. Choć wydaje się to politycznie karkołomnym pomysłem – zaledwie kilka lat temu ówczesny rząd PiS odwrócił reformę wprowadzoną przez poprzedników – według ekspertów od tematu rosnących obciążeń demograficznych nie da się uciec.
Podobnie kontrowersyjne wydaje się szukanie oszczędności w wydatkach obronnych, co zalecają zarówno Kotecki, jak i Dudek. Nie chodzi przy tym o rezygnację ze wzmacniania armii, lecz o racjonalizację zakupów i lepsze rozłożenie ich w czasie.
– I to jest fałszywa alternatywa; świetna figura retoryczna, która zamyka dyskusję. Sugeruje, że ktoś, kto pyta o zadłużenie, jest przeciwnikiem zbrojeń – tak Dudek odpowiada na nasze pytanie o stwierdzenie „lepiej być zadłużonym niż okupowanym”, które obecnie powtarza minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski. – Nie jestem przeciwnikiem wydatków obronnych. Ale bezpieczeństwo państwa to nie tylko armia. To także silna gospodarka, stabilne finanse publiczne, demografia i zaufanie obywateli. Nie możemy zadłużać się bez końca pod hasłem bezpieczeństwa. Jeśli naprawdę mówimy, że nie ma powrotu do „business as usual”, to dlaczego miałoby to dotyczyć wszystkiego poza polityką budżetową? Jeżeli zagrożenie jest tak poważne, to moment, żeby powiedzieć: sprawdzamy transfery socjalne, preferencje podatkowe, efektywność wydatków. Musimy nie tylko uzbroić armię, ale później także ją utrzymywać – podkreślał Dudek.
