Grzegorz W. Kołodko: Równia pochyła

Zrozumiałe, że 30 lat temu, kiedy jako wicepremier i minister finansów wprowadziłem Polskę po raz pierwszy na międzynarodowe rynki kapitałowe, nie mogłem sobie wyobrażać, jak nasza gospodarka będzie oceniana pokolenie później. Nie wyobrażałem sobie też trzy lata temu, że polityka kolejnego rządu tak szybko doprowadzi do spadku notowań Polski. A jednak tak się stało wskutek fatalnej polityki gospodarczej rządu, mimo względnie wysokiego tempa wzrostu gospodarczego.

Co prawda, PKB rośnie o połowę wolniej niż trzy dekady temu, kiedy cieszyliśmy się rekordowym tempem wzrostu nie tylko po 1989 r., lecz w całej powojennej historii, ale na tle państw o zbliżonym poziomie rozwoju i w innych niż w przeszłości warunkach średnioroczne tempo wzrostu około 3,5 proc. w latach 2024–2026 powinno umożliwiać utrzymywanie nierównowagi w sferze finansów publicznych na umiarkowanym poziomie.

Niestety, rząd premiera Donalda Tuska tego nie potrafi. Propaganda karmi nas opowieściami o jakoby 20. gospodarce świata, zamiast skutecznie przeciwdziałać narastaniu coraz bardziej niebezpiecznej dla państwa, społeczeństwa i gospodarki zapaści budżetowej. Aktualną dynamiką PKB też nie ma co nadmiernie się cieszyć: po części wynika ona z bezproduktywnych wydatków militarnych niepodnoszących standardu życia, a zarazem jest stymulowana zadłużaniem państwa oraz kończącymi się zastrzykami z Krajowego Planu Odbudowy, finansowanego również długiem, tyle że całej Unii Europejskiej.

Pierwsze ratingi

Realizując w ramach „Strategii dla Polski” politykę głębokich reform strukturalnych i zmian instytucjonalnych, w 1995 r. doprowadziliśmy do uzyskania przez Polskę pierwszych ratingów kredytowych od trzech największych światowych agencji: Standard & Poor’s, Moody’s oraz IBCA, przejętą dwa lata później przez Fitcha.

Moody’s od razu przyznała Polsce ocenę inwestycyjną Baa3, natomiast Standard & Poor’s oraz IBCA najpierw przypisały nam poziomy spekulacyjne: ta pierwsza BB, a ta druga BB+, czyli najwyższą kategorię spekulacyjną. Ale obie z perspektywą (outlook) pozytywną. Dziś już mogę przyznać, że uzyskanie tej perspektywy od Standard & Poor’s wymagało mojej osobistej wizyty i twardej, przekonującej argumentacji w jaskini lwa, w siedzibie agencji w Nowym Jorku. Wszystko to otworzyło Polsce dostęp do światowych rynków kapitałowych.

Łatwo nie było. Wpierw trzeba było zwieńczyć twarde negocjacje z zachodnimi bankami, wobec których mieliśmy poważne zobowiązania dłużnicze w następstwie nieroztropnego zapożyczania się w dwu poprzednich dekadach. Po skomplikowanych politycznie i technicznie negocjacjach udało się, 14 września 1994 r. podpisałem porozumienie z Klubem Londyńskim zmniejszające dług Polski wobec banków komercyjnych o połowę. Zdjęło to z naszych barków 7,1 mld dol., co w dzisiejszych cenach oznacza ponad 16 mld dol., czyli około 64 mld zł.

Dzięki temu, a także podpisanemu wcześniej, 21 kwietnia 1991 r., porozumieniu z Klubem Paryskim, Polskę poczęto uznawać za wiarygodnego partnera. Także tamto porozumienie przewidywało 50-procentową redukcję długu: 30 proc. umorzono w 1991 r., a pozostałe 20 pkt proc. w 1994 r., po spełnieniu uzgodnionych warunków, monitorowanych przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Redukcja długu wobec Klubu Londyńskiego również była warunkowa.

Fundamentalne znaczenie dla postrzegania Polski jako nie tylko jednego z tzw. emerging markets, rynku wschodzącego, lecz jeśli już nie pełnokrwistej, to jednak w miarę dojrzałej gospodarki rynkowej, miało przyjęcie Polski do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD). W imieniu Rzeczypospolitej jako jej wicepremier do spraw gospodarczych i minister finansów historyczny akt w tej sprawie podpisałem w Paryżu 11 lipca 1996 r. W antycypacji tego milowego kroku dwie agencje podniosły rating Polski do stopnia inwestycyjnego: 10 kwietnia Standard & Poor’s z BB do BBB- i 7 czerwca Fitch z BB+ do BBB. Tak więc już wtedy, 30 lat temu, od wszystkich trzech agencji ratingowych uzyskaliśmy kategorie inwestycyjne.

Warto dodać, że trzeba było również wynegocjować pragmatyczne porozumienia w sprawie rozliczeń finansowych z Czechami, Rosją i Chinami. Normalizacja zewnętrznych stosunków finansowych wzmacniała wiarygodność Polski i sprzyjała napływowi bezpośrednich inwestycji zagranicznych, wraz z nimi zaś nowoczesnych technologii i umiejętności zarządczych.

Stan przedzawałowy

Moi ówcześni studenci, wtedy jeszcze w Szkole Głównej Handlowej, mogli z zadowoleniem przyglądać się, jak na ścieżce szybkiego i zrównoważonego rozwoju znakomicie poprawia się międzynarodowa pozycja polskiej gospodarki i opinia o naszym państwie. Moi obecni studenci, teraz w Akademii Leona Koźmińskiego, muszą z troską, także o swoją przyszłość, zadumać się nad przyczynami pogarszania się naszej kondycji gospodarczej i mechanizmami psucia znojnie wypracowywanej przez wiele lat dobrej opinii o Polsce.

Od pocovidowego 2023 r., a zarazem ostatniego roku rządów poprzedniej koalicji z PiS na czele, kiedy deficyt całego sektora finansów publicznych, tzw. general government, liczony zgodnie z unijną metodologią ESA 2010, wyniósł już niemałe 5,2 proc. PKB, zwiększał się on w kolejnych latach do 6,4 proc. w 2024, 7,2 proc. w 2025 i około 7,1 proc. PKB w 2026 r. Rozpatrywany obecnie przez Sejm projekt budżetu na 2027 r. zakłada jego utrzymanie na poziomie 7,1 proc. PKB, choć zapewne będzie więcej.

W ślad za tym rośnie dług publiczny: z 1,7 biliona złotych na koniec 2023 r. do prawie 2,8 bln zł z końcem tego roku. W relacji do PKB oznacza to wielki skok: z 49,5 proc. do 67,6 proc. Trzeba jednak pamiętać, że w 2023 r. wysoka, 11,4-procentowa inflacja silnie podbijała nominalny PKB, obniżając tym samym relację długu do PKB. Stosunkowo niski wskaźnik 49,5 proc. był więc po części efektem inflacyjnego powiększenia mianownika. Nie zmienia to zasadniczej tendencji: w trzy lata relacja długu do PKB zwiększa się o ponad 18 pkt proc. W kolejnych czterech latach ma ona nadal rosnąć, aż do około 4 bln zł, czyli 76,6 proc. PKB w 2030 r.

Kosztów obsługi rosnącego długu nie płacą jeszcze moi studenci, ale rachunek jest już zapisywany na ich pokolenie. Sporo przypadnie także ich dzieciom. A koszty te mogą być jeszcze większe niż zakładane na przyszły rok 107 mld zł, zważywszy na bardzo wysokie oprocentowanie rządowych papierów dłużnych. Aktualne oprocentowanie dziesięcioletnich obligacji wynosi 6,2 proc., prawie dwukrotnie więcej niż w strefie euro, gdzie oscyluje wokół 3,3 proc. No, ale niestety w obszarze wspólnej waluty nie jesteśmy i nie będziemy tam najprawdopodobniej przez kolejne dziesięć lat.

Rachunek za rozrzutność

Finanse publiczne znalazły się na równi pochyłej: deficyt napędza dług, dług zwiększa koszty jego obsługi, a te obciążają kolejne budżety. W takim kontekście nie można się dziwić, że agencje ratingowe obniżają notowania polskiej kondycji finansowej czy też szerzej, ogólnogospodarczej. Wpierw, 18 września, Moody’s obniżyła długoterminowy rating Polski z A2 do A3, zmieniając jednocześnie perspektywę z negatywnej na stabilną. Z kolei 6 listopada Standard & Poor’s utrzymał rating zobowiązań w walutach obcych na poziomie A-, ale zmienił jego perspektywę ze stabilnej na negatywną. Zarazem obniżył rating zobowiązań w złotych z A do A-.

Rynki to widzą i reagują. Rolowanie starego i zaciąganie nowego długu będzie droższe, saldo transferów kapitału zagranicznego może się pogarszać, presja na kurs złotego może rosnąć, a jego ewentualny dalszy spadek, podrażając import, będzie utrudniał redukcję inflacji. Ta wynosi obecnie 3,5 proc., podczas gdy cel inflacyjny NBP to 2,5 proc., z dopuszczalnym pasmem odchyleń ±1 punkt procentowy. W rezultacie zamiast dalszego spadku stóp procentowych możemy doczekać się ich ponownego wzrostu, a wraz z nim wzrostu kosztów obsługi kredytów.

Standard & Poor’s w ogłoszonym raporcie stwierdza: „Moglibyśmy zmienić perspektywę na stabilną, gdyby rząd podjął kroki w celu trwałego i wyraźnego ograniczenia dużych deficytów budżetowych, co doprowadziłoby do stopniowego zmniejszania długu publicznego, przy jednoczesnym uniknięciu dotkliwych konsekwencji dla wzrostu gospodarczego”. Nie podejmuje.

Agencja przestrzega: „Moglibyśmy obniżyć ratingi Polski, jeśli utrzymujące się nierównowagi fiskalne i stały wzrost zadłużenia, w połączeniu z polaryzacją polityczną, doprowadziłyby do poważnych zagrożeń dla wzrostu PKB, wynikających ze spadku zaufania inwestorów, wyższych kosztów obsługi długu lub konieczności gwałtownego, wymuszonego dostosowania fiskalnego”. Doprowadzą, bo rząd traci kontrolę nad trajektorią finansów publicznych.

Przewidziany w przyszłorocznym budżecie deficyt w wysokości 281,2 mld zł przy dochodach wynoszących 696,4 mld zł to przedzawałowo chora dysproporcja. Relacja ta mówi nam więcej niż niewywołujący już trwogi wskaźnik 7,1 proc. PKB. Deficyt ma wynieść aż 40,4 proc. dochodów budżetu państwa!

Patrząc z innej strony: przy planowanych wydatkach w wysokości 977,6 mld  zł na każde 100 zł dochodów państwo zamierza wydać ponad 140 zł. Wpadlibyście na taki pomysł w swojej rodzinie?

Czy już jest za późno? 

O nadchodzącym kryzysie finansów publicznych i jego opłakanych skutkach piszę od kilku lat. Głównym sprawcą pogarszającego się stanu rzeczy jest obecny rząd, aczkolwiek poprzedni też swoje – i to sporo – do tego syndromu wniósł. Ponad rok temu, proponując otrzeźwienie i sugerując kompleks działań po stronie dochodów, a zwłaszcza wydatków budżetowych, jeden z artykułów zatytułowałem „Jeszcze nie jest za późno”. W pierwszych dniach lata tego roku pisałem na tych łamach, w artykule „Jak uciec przed katastrofą” („Rzeczpospolita”, 23 czerwca), o sposobach podjęcia procesu nieodzownego dostosowania fiskalnego.

W pierwszej kolejności trzeba zracjonalizować coraz bardziej obciążające budżet wydatki militarne, jak również wyeliminować bądź ograniczyć konkretne, źle zaadresowane i mało skuteczne transfery socjalne. W sumie powinna to być operacja na skalę po około 2 pkt proc. PKB w każdym z tych obszarów. W innym przypadku konieczne będzie drastyczne podniesienie podatków, co byłoby gorszym rozwiązaniem, gdyż jeszcze bardziej osłabiłoby dynamikę gospodarczą, na której spowolnienie i tak już jesteśmy skazani.

Ale my, wskutek polityki rządu, przed katastrofą nie uciekamy. My do niej zmierzamy. Podczas gdy jedni kompetentni ekonomiści mówią literackim językiem o nadchodzącym zderzeniu ze ścianą, ja pisałem o locie ćmy do ognia. Jedno się zbliża, drugie trwa. Chyba już jest za późno. A na pewno będzie za późno, jeśli w ferworze trwającej na szczytach władzy i opozycji walki politycznej nie podejmie się trudnego dzieła absolutnie koniecznej konsolidacji finansów publicznych. Niezależne agencje ratingowe będą po raz kolejny obniżać nasze oceny, a my będziemy mieli coraz więcej kłopotów. Smutne to.