Statystyki policyjne pokazują spadek liczby popełnianych przestępstw, w tym tych przeciwko mieniu. W ciągu ostatnich 10 lat skala zwykłych kradzieży, kradzieży z włamaniem czy rozbojów zmniejszyła się o połowę. Wyjątkiem są oszustwa. Przyjrzeli się im dr Joanna Klimczak i dr Konrad Buczkowski, autorzy raportu Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości „Przestępstwo oszustwa (art. 286 k.k.) – wyniki badania ankietowego”.
Dr Joanna Klimczak zauważa, że w latach 2024–2025 udział oszustw po raz pierwszy od 1999 roku przewyższył sumę odnotowanych kradzieży i kradzieży z włamaniem. W roku 2025 oszustwa stanowiły rekordowy, niemal 45-procentowy odsetek wśród przestępstw przeciwko mieniu. Policja odnotowała 158 877 takich spraw. To czterokrotnie więcej niż w 1999 roku.
Czytaj więcej:
Zmiana podstaw tymczasowego aresztowania uderzy w ofiary groomingu.
Pro
Przybywa oszustw i umorzonych spraw
Statystyki policyjne odbijają się w statystykach prokuratur. Z raportu IWS wynika, że w latach 2015–2020 co piąta sprawa o oszustwo była zakończona aktem oskarżenia i wnioskiem o wyrok skazujący. Jednak z analizy dr Joanny Klimczak i dr Konrada Buczkowskiego wynika, że od 2021 r. udział spraw zakończonych aktem oskarżenia zmniejsza się. W 2024 r. prokuratorzy zwracali się do sądów o skazanie sprawców oszustw o połowę rzadziej, czyli tylko w 13 proc. spraw.
„Jednocześnie widać, że zwiększa się na przestrzeni analizowanych lat liczba postępowań umorzonych. Mniej więcej od 2019 r. co drugie postępowanie o oszustwo było umorzone, a w 2024 r. umorzeń było aż 60 proc.”, piszą eksperci.
Dlatego sądy nie odczuły skutków rosnącej liczby tych przestępstw. Z raportu wynika, że w 2025 r. liczba osób osądzonych z art. 286 k.k. stanowiła ok. 7 proc. wszystkich osądzonych przed sądami rejonowymi w Polsce.
„Wbrew zwyżkowym trendom oszustw w statystyce policyjnej oraz wpływie do prokuratur liczby osądzonych i skazanych osób wykazują tendencję spadkową. Najwięcej spraw oszustw sądy rejonowe rozpatrzyły w 2005 r. (40 947 osądzonych). Od tego czasu ich liczba stale się zmniejszała”, piszą autorzy raportu i stawiają dwa pytania. Co powoduje, że oszustw w rejestrowanych statystykach przestępczości jest coraz więcej i jakie są powody coraz liczniejszych ich umorzeń? Szukając na nie odpowiedzi eksperci IWS przeanalizowali akta kilkuset spraw sądowych, aby ustalić, jakiego rodzaju oszustwa są popełniane obecnie w Polsce.
W zbadanym materiale blisko połowa spraw dotyczyła oszustw polegających na fałszywej ofercie sprzedaży, rzadziej wykonania usługi, przez Internet (49 proc. spraw). Kontakt między pokrzywdzonym a sprawcą odbywał się głównie przez Internet, najczęściej na portalach OLX oraz Facebook Marketplace, rzadziej dochodziło do rozmowy telefonicznej. Zazwyczaj ofiara zainteresowana zakupem sama nawiązywała kontakt ze „sprzedającym”. Zdarzało się też, że oszust odpowiadał na ogłoszenie w sieci np. o zainteresowaniu zakupem wyprzedanych biletów na koncert. Gdy dochodziło do ustalenia sposobu płatności i wysyłki, oszuści domagali się przedpłaty. Odbiór osobisty rzeczy też był możliwy, ale zawsze była to miejscowość daleko od domu ofiary. Po przesłaniu pieniędzy kontakt się urywał.
Czytaj więcej
Najpilniejszej zmiany wymagają przepisy karne, które nie nadążają za rzeczywistością. Przestępstwa coraz częściej przenoszą się do internetu – mówi...
Konsument wpada w pułapkę przestępców
Autorzy raportu zwracają uwagę, że oszustwa sprzedażowe w Internecie często uderzały swoją banalnością, polegającą na tym, że ofiary same „łapały się w sieć” oszusta, który w tym celu nie musiał się w ogóle wysilać. Wyniki przeprowadzonego przez dr Joannę Klimczak i dr Konrada Buczkowskiego badania pokazują, że z pomocą technologii oszustwo stało się to banalnie proste.
„Sprawca staje się anonimowy i niewidoczny, a przeniesienie życia ludzi do Internetu umożliwiło oferowanie w sieci dowolnej fałszywej historii, która prędzej czy później zapewne znajdzie odbiorcę. (…) Klasyczne oszustwa, do których popełnienia niezbędne są specyficzne umiejętności manipulacji, a przede wszystkim zachowanie "zimnej krwi” w bezpośrednim kontakcie z ofiarą, stanowią nieliczne i wyjątkowe sytuacje, niewidoczne z perspektywy ilościowej” czytamy w raporcie.
Czytaj więcej
Ponad 76 proc. materiałów zgłoszonych platformom społecznościowym przez NASK w I półroczu tego roku nie spotkało się z reakcją. To cztery razy więc...
Internet to morze możliwości także dla przestępców
Bez żadnych specjalnych umiejętności, bez ponoszenia kosztów oszust może łatwo dotrzeć do wielu osób, które korzystając z łatwych w użyciu narzędzi, jak przelew czy BLIK, przetransferują mu szybko pieniądze.
„W konsekwencji sprawcy mogą osiągać satysfakcjonujące dla nich zyski, wyłudzając jednorazowo nawet relatywnie niewielkie kwoty” podsumowują autorzy badań. W 38 proc. badanych spraw wartość mienia nie przekraczała 1000 zł. Oszust zadowala się czasem 50 czy 100 zł „zaliczką”.
– Te niskie kwoty sprawiają, że łatwiej konsument akceptuje ewentualne ryzyko straty pieniędzy, a oszust wykorzystuje w swojej działalności efekt skali. Obniża się także jego ryzyko, bo w przypadku małych kwot zakłada i raczej słusznie, że poszkodowany nie pójdzie na policję. Jednak, jeśli już pójdzie, to moje doświadczenie z konsumentami, którzy zwracają się do nas o pomoc, potwierdza częste umorzenia spraw o oszustwo. Jest to bardzo niepokojące, ponieważ bez ustalenia, kto był sprawcą, nie sposób uzyskać naprawienia szkody. Nie ma sensu wszczynać sprawy cywilnej i sprawcy pozostają bezkarni – mówi Małgorzata Miś, prezes Stowarzyszenia Ochrony Konsumenta Aquila.
W efekcie zwiększający się trend liczby zgłoszonych policji oszustw jest zupełnie niewidoczny w statystyce sądowej. Eksperci IWS zastanawiają się, czy powodem jest trudność ustalenia sprawców.
Czytaj więcej
Jedna z głośniejszych spraw kryminalnych XXI wieku znów elektryzuje opinię publiczną. Amanda Knox – skazana za zabójstwo, a następnie uniewinniona...
To policja prowadzi dochodzenie, nie prokurator
Prokurator, dr Marcin Skowronek, wykładowca Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury wyjaśnia, że regułą jest, że w przypadku oszustw, w których szkoda nie przekracza 200 000 zł, postępowanie przygotowawcze prowadzi policja w formie dochodzenia. Prokurator zwykle dowiaduje się o sprawie wówczas, gdy policja zwraca się do niego, aby wystąpił z wnioskiem do operatorów sieci komórkowych o bilingi i dane osoby, na którą zarejestrowany jest telefon użyty przez sprawcę. Nierzadko informacja o dochodzeniu trafia do informacja o dochodzeniu trafia do prokuratora dopiero w momencie dopiero w momencie, gdy policja występuje o zatwierdzenie postanowienia o umorzeniu dochodzenia.
– Prokurator oczywiście ocenia czy to umorzenie jest zasadne, czy na pewno przeprowadzono wszystkie czynności dowodowe. Jeśli oceni, że tak jest i że mimo przeprowadzenia tych czynności nie ma szans na ustalenie sprawcy, to zatwierdza postanowienie o umorzeniu. Jednak zdarza się też, że prokurator zleca wykonanie dodatkowych czynności, które mogą jeszcze w jego ocenie doprowadzić do wykrycia sprawcy i skierowania aktu oskarżenia do sądu. Niezależnie od tego bez wątpienia wykrycie sprawców różnego rodzaju oszustw internetowych nie jest łatwe. Sprawcy tych czynów mają już opracowany taki sposób działania, który utrudnia ich ustalenie, przykładowo: posługują się telefonami zarejestrowanymi na inne osoby czy też korzystają z zagranicznych numerów telefonów. Nie zawsze – pomimo starań – udaje się ich ustalić. Tutaj duży ukłon dla specjalistów od cyberprzestępczości, zarówno policjantów, jak i prokuratorów, którzy dzięki swojej wiedzy często są w stanie wykryć sprawcę maskującego swoje działania – mówi prokurator Skowronek.
Dr Robert Kmieciak, prokurator okręgowy w Zielonej Górze nie ma wątpliwości, że Internet sprawił, że oszustwo stało się proste. Łatwo dotrzeć do potencjalnych pokrzywdzonych, którzy często sami obdarzają zaufaniem ludzi, których nawet nie widzą i nie są w stanie zidentyfikować, a decydując się na przekazanie im większych czy mniejszych kwot, ulegają często wrażeniu, że trafiła im się doskonała okazja zakupu towaru, po bardzo niskiej cenie.
– Tymczasem, jeśli widzimy takie „okazje”, to powinna się nam zapalić czerwona lampka, czy to nie jest próba oszustwa. Bo jeśli jest, to ze względu na umiejętności zacierania śladów w sieci, które mogłyby doprowadzić do oszusta, trudno policji namierzyć sprawcę, a jeszcze trudniej odzyskać pieniądze. I to jest przyczyna dużej liczby umorzeń takich spraw. Przy czym jest to wynik pracy policji, która prowadzi dochodzenie. Przypomnę, że prokuratorzy prowadzą nie więcej niż 1 proc. postępowań w sprawach karanych. Resztę spraw prowadzą organy ścigania, w tym przede wszystkim policja, która występuje z wnioskiem o zatwierdzenie końcowej decyzji (np. umorzenia), którą prokurator zatwierdza – mówi Robert Kmieciak.
Eksperci ostrzegają, że przed nami okres żniw oszustów. Black week, a nawet weeks i świąteczna gorączka zakupów.
