Teatr Wielki, który nie stał się cerkwią

Dokładnie 200 lat temu na placu Marywilskim, dziś zwanym placem Teatralnym, wmurowano kamień węgielny pod budowę Teatru Narodowego w Stolicy. Tak miał nazywać się gmach zaprojektowany przez Antonio Corazziego.

Dokładnie 60 lat temu po piętnastu latach odbudowy z wojennych zniszczeń – najpierw we wrześniu 1939 r., a potem w powstaniu warszawskim – oddano do użytku Teatr Wielki w kształcie, jakim zna go obecnie już kilka pokoleń Polaków.

29 listopada 2025 r. te dwie rocznice zostaną przypomniane swoistą wycieczką artystyczną przez dwa stulecia historii warszawskiego Teatru Wielkiego. Wystąpi czwórka artystów, z licznego dziś grona naszych śpiewaków odnoszących dziś sukcesy na scenach świata. To Aleksandra Kurzak, Piotr Buszewski, Andrzej Filończyk i Rafał Siwek. Początek ich wielkich karier w rozmaity sposób związany jest właśnie z Teatrem Wielkim–Operą Narodową.

Piąty polski wokalny gwiazdor – Jakub Józef Orliński tym razem nie zaśpiewa, będzie współgospodarzem gali wspólnie z Grażyną Torbicką. Ważnym bohaterem wieczoru będzie też Polski Balet Narodowy, jeden z najlepszych dziś zespołów baletowych Europy. No i nie zabraknie orkiestry prowadzonej przez Patricka Fournilliera.

 1825 – rosyjski zaborca nie chce Teatru Narodowego

Symboliczne rozpoczęcie budowy odbyło się 19 listopada. We wmurowaniu kamienia węgielnego uczestniczyli namiestnik cara Aleksandra I książę Józef Zajączek, polscy ministrowie skarbu i sprawiedliwości, różni oficjele, artyści Teatru Narodowego. Pierwszy wziął do ręki cegłę i srebrną kielnię Antonio Corazzi.

Nowy Teatr Narodowy tworzono z rozmachem. Widownia miała liczyć aż trzy tysiące miejsc. Delegacje budowniczych odwiedziły szereg budynków teatralnych w Europie, by poznać najlepsze rozwiązania i urządzenia techniczne.

Teatr Wielki w Warszawie w 1839 r.

Foto: mat. pras.

Po upadku powstania listopadowego sytuacja stała się diametralnie inna. Był nawet plan rosyjskiego zaborcy, by teatr stojący już w stanie surowym przerobić na cerkiew. Z takich zamiarów zrezygnowano w końcu ze względu na ogromne koszty, ale carskie władze kazały zredukować liczbę miejsc na widowni prawie o dwie trzecie. I zmieniły nazwę z Teatru Narodowego na Teatr Wielki. Dopiero po 1989 r. uzupełniono ją  o drugą, istotną część – Opera Narodowa.

 1965 – wyłączony mikrofon dyrektora Arnolda Szyfmana

Kiedy w 1950 r. na najwyższym partyjno-rządowym szczeblu zapadła decyzja o odbudowie Teatru Wielkiego, na placu stała jedynie ocalała z wojny fasada Corazziego. Resztę trzeba było stworzyć od nowa. Zajął się tym wybitny architekt Bohdan Pniewski, ale jego projekt został poddany ekspertyzie w Akademii Architektury ZSRR.

Teatr Wielki w Warszawie, 1944 r.

Teatr Wielki, widok ze sceny na widownię, 1944 r.

Foto: archiwum TW-ON

Dyrektorem budowanego gmachu został najwybitniejszy polski menedżer teatralny, Arnold Szyfman. Plany miał nad wyraz ambitne, to miał być największy gmach muzyczny w Europie uzupełniony licznymi urządzeniami socjalnymi. Wkrótce jednak zaczęła się w Warszawie budowa daru przyjaźni radzieckiej – Pałacu Kultury i Nauki, więc Teatr Wielki stracił znaczenie priorytetowe.

Nie tylko z tego powodu termin zakończenia prac, początkowo przewidziany przez Arnolda Szyfmana na 1956 r., został przekroczony o dziewięć lat. Nikt po prostu nie był w stanie policzyć wszystkich kosztów zwłaszcza specjalistycznych urządzeń i najlepszych materiałów. Wreszcie 19 listopada 1965 r. teatr został otwarty. Następnego dnia odbyła się pierwsza premiera – „Strasznego dworu” Moniuszki.

O Arnoldzie Szyfmanie nikt wówczas nie wspomniał, nawet zaprzyjaźniony z nim Jarosław Iwaszkiewicz, który na uroczystości przemawiał także jako przedstawiciel twórców. Przed inauguracją Teatru Wielkiego komunistyczne władze powołały nową dyrekcję. A kiedy Szyfman chciał zabrać głos na otwarciu w tym gmachu Muzeum Teatralnego, które powstało z jego inicjatywy, po prostu wyłączono mu mikrofon.

 2025 – Teatr Wielki, ale nie nowoczesny

Sobotni wieczór galowy ma przypomnieć historię i bogactwo repertuarowe 200 lat Teatru Wielkiego – od fragmentów pierwszej opery pokazanej w nowym gmachu, czyli „Cyrulika sewilskiego” Rossiniego po „Symphony in C” George’a Balanchine’a z niedawnej premiery Polskiego Baletu Narodowego.

Symphony in C, George Balanchine'a

POlski balet Naroodowy, Symphony in C, George Balanchine'a

Foto: Ewa Krasucka

Z oczywistych względów Teatr Wielki–Opera Narodowa pamięta o najważniejszych datach z historii, ale dziś trzeba przede wszystkim myśleć o jego przyszłości. W przeciwnym razie znów może się zdarzyć – tak w poprzednim sezonie – że trzeba przerwać przedstawienie z powodu awarii teatralnej techniki.

– Niezbędna jest zmiana technologiczna – mówił niedawno „Rz” dyrektor Opery Narodowej Boris Kudlička. – Nasze urządzenia zostały zaprojektowane pod koniec lat 50., zamontowano je pół wieku temu. Nie spełniają warunków technicznych obowiązujących dziś w teatrze, wymagań podwójnego zabezpieczenia – komputerowo i przez człowieka. U nas wszystko robi człowiek. Ta zmiana będzie gigantyczną inwestycją, ale trzeba ją wykonać i to nie z budżetu teatru. Jesteśmy po wstępnych negocjacjach z ministerstwem, w 2026 r. mamy obiecane środki na fazę projektową, plan wymiany i proces wyłonienia firmy, która zaprojektuje wymianę wszystkich urządzeń sceny. Niezbędna jest zmiana technologiczna. W 2027 r. chcielibyśmy wykonać pierwsze prace.

Niemniej palącym problemem są sale do prób, o czym zresztą mówi się od lat. – Potrzebne są cztery sale, które służyłyby również dla działań edukacyjnych, które są ważną częścią naszego programu. Jest szansa, że w przyszłym roku coś drgnie w tej sprawie – dodaje dyr. Boris Kudlička.

Czytaj więcej

Opera

Boris Kudlička: W Operze Narodowej rewolucja nie jest potrzebna

Teatr jest formą otwartą i ponadczasową, uporczywa pogoń w nim za różnymi modami to pułapka. Owsz...