Prawnicy: Nie ma szans na reparacje od Niemiec przed sądem

Prawnicy nie widzą szans na wywalczenie odszkodowań od Niemiec na drodze sądowej. Ale może ona wymusić ustępstwa i ugodę.

Publikacja: 01.09.2022 19:49

Jarosław Kaczyński

Jarosław Kaczyński

Foto: PAP

– Zapadła decyzja o wystąpieniu o reparacje wojenne i odszkodowania za to, co Niemcy uczynili w Polsce w latach 1939–1945; polskim obowiązkiem jest ich zgłoszenie – powiedział w 83. rocznicę wybuchu II wojny światowej prezes PiS Jarosław Kaczyński.

Czytaj więcej

Tomasz Pietryga: Moralna presja na Berlin

Wielu prawników uważa jednak, że Polska zrzekła się roszczeń za niemieckie zbrodnie i szkody w deklaracji Rady Państwa PRL z 1953 r., więc nie ma prawnych podstaw do domagania się od Niemiec reparacji. Takiego zdania jest m.in. prof. Władysław Czapliński z Instytutu Nauk Prawnych PAN.

Trzeba pytać Rosję

– Po pierwsze, Polska zrzekła się jednostronnie reparacji w 1953 r., co zostało następnie potwierdzone przez kolejne rządy polskie i niemieckie. Po drugie, umowa poczdamska ustanowiła system reparacji, który przewidywał, że świadczenia dla Polski mają być wypłacone z reparacji ściąganych przez ZSRR. Nie mamy więc roszczeń do Niemiec, tylko do Rosji. Jeśli Niemcy twierdzą: my zapłaciliśmy, a Polska mówi: nic nie dostaliśmy, to gdzie są te pieniądze? Dlaczego nie pytamy o nie Rosji, ale Niemcy, które w dyplomatyczny sposób, acz pomne głębokiego poczucia winy za wydarzenia drugiej wojny światowej, odeślą nas. Trzeci argument wynika z traktatu 2 plus 4 z 1990 r., który dotyczy ostatecznego uregulowania w odniesieniu do Niemiec. Jeżeli mieliśmy jakiekolwiek roszczenia, to trzeba było zgłosić je do momentu wejścia w życie tego traktatu. Dzisiaj praktycznie te rzekome roszczenia są przedawnione – dodaje prof. Czapliński.

Zostaje dyplomacja

Autorzy raportu uważają jednak, że roszczenia nie wygasły i nie uległy przedawnieniu.

– Nawet jeżeli władze komunistyczne PRL złożyły takie oświadczenie, nie zamyka ono drogi do negocjacji między oboma państwami: rozstrzygać będzie dyplomacja i wola Niemiec do poczynienia gestów w tej sprawie lub czegoś więcej. Ale argumenty prawne nie zamykają sprawy. Ważna będzie też reakcja opinii publicznej w obu państwach. Tym bardziej że niektórzy z polityków niemieckich sygnalizują, że jest pewna przestrzeń do rozmów – ocenia prof. Ireneusz Kamiński z tego samego Instytutu PAN.

Jeśli chodzi o drogę sądową, to mogą być trudności ze znalezieniem właściwego sądu do tego sporu.

– Najwłaściwszy byłby międzynarodowy Trybunał w Hadze, ale nie zna on obowiązkowego sądownictwa, więc oba państwa musiałyby poddać ten spór jego osądowi. Bez tego zostaje dyplomacja. Pozwanie Niemiec przed sądami innego państwa ma niewielkie szanse ze względu na immunitet jurysdykcyjny pozywanego państwa, a szanse złożenia pozwu w Niemczech tym bardziej nie rokują. Niemcy są bowiem w tej sprawie bardzo ostrożne, bo wiedzą, że nie tylko Polska ma niezaspokojone roszczenia – wskazuje dr Mateusz Piątkowski z Uniwersytetu Łódzkiego, adwokat.

Odszkodowania za straty z czasów drugiej wojny światowej to sprawa niezakończona nie tylko w Polsce. Wystąpiła o nie Grecja, a włoskie sądy zasądzają od rządu Niemiec odszkodowania za zbrodnie nazistów. Wsparcie dla takich roszczeń dał wyrok włoskiego Trybunału Konstytucyjnego, który uznał, że osoby prywatne poszkodowane przez Trzecią Rzeszę mogą się ubiegać o odszkodowania od państwa niemieckiego.

Musi być sprawiedliwość

Spór o reparacje może trwać dziesiątki lat, czego przykładem są wypłaty Niemiec dla Namibii za masakrę jej dwóch ludów w latach 1904–1907, kiedy kraj ten był niemiecką kolonią. Choć Niemcy unikają określenia „reparacje”.

Prezes PiS nie powiedział, jakie konkretnie kroki prawne zostaną podjęte. Powiedział natomiast, że spodziewa się negatywnej reakcji władz niemieckich – ale o takie sprawy trzeba walczyć, czasem przez wiele lat.

Prawnicy dzielą też szkody wojenne na wyrządzone państwu, jak wycięte lasy, zburzone fabryki, drogi i mosty, i na szkody i krzywdy poszczególnych osób fizycznych, za którymi przemawiają także argumenty czysto ludzkie.

Taką sprawę prowadził w imieniu nieżyjącego już Benedykta Wietrzykowskiego, prezesa Stowarzyszenia Gdynian Wysiedlonych, adwokat Roman Nowosielski: – Wysiedleni z tego miasta w 1939 r. tuż po wojnie wypełniali ankiety o stratach i są one nadal w archiwach państwowych, ale żadna z tych osób ani ich spadkobiercy nie otrzymali odszkodowania od Niemiec za bezprawne wysiedlenie.

– Straty lub utrata najbliższych powinny być naprawione. Wymaga tego moralny porządek świata. Nie musi być to wysoka kwota. Najlepszym rozwiązaniem byłaby umowa polsko-niemiecka. Moim zdaniem zostanie zawarta, gdyż obu krajom zależy, by zamknąć spór. Gdyby do tego nie doszło, zostają polskie sądy, bo niemieckie sądziłyby w swojej sprawie. A proces, nawet bez większych szans, może wywierać presję, by sprawę zakończyć. Gdyby zapadł wyrok, nie przypuszczam, by Niemcy go nie wykonały – dodaje mecenas.

– Zapadła decyzja o wystąpieniu o reparacje wojenne i odszkodowania za to, co Niemcy uczynili w Polsce w latach 1939–1945; polskim obowiązkiem jest ich zgłoszenie – powiedział w 83. rocznicę wybuchu II wojny światowej prezes PiS Jarosław Kaczyński.

Wielu prawników uważa jednak, że Polska zrzekła się roszczeń za niemieckie zbrodnie i szkody w deklaracji Rady Państwa PRL z 1953 r., więc nie ma prawnych podstaw do domagania się od Niemiec reparacji. Takiego zdania jest m.in. prof. Władysław Czapliński z Instytutu Nauk Prawnych PAN.

Pozostało 89% artykułu
2 / 3
artykułów
Czytaj dalej. Subskrybuj
Prawnicy
Jeden z najbardziej znanych prawników w Polsce odsunięty od zajęć ze studentami
Prawo dla Ciebie
Pokłosie afery Collegium Humanum? Będzie zaostrzenie przepisów o studiach podyplomowych
Spadki i darowizny
Ten testament wywołuje najwięcej sporów. Sąd Najwyższy wydał ważny wyrok
Samorząd
Krzyże w warszawskich urzędach zakazane. Sprawa trafi do prokuratury
Praca, Emerytury i renty
Czternasta emerytura - rząd proponuje termin
Materiał Promocyjny
Technologia na etacie. Jak zbudować efektywny HR i skutecznie zarządzać kapitałem ludzkim?