Pierwsza wiceprezes BGK: Kapitał odporności – jak inwestycje w bezpieczeństwo zmieniają wzrost gospodarczy

Bezpieczeństwo nie jest dziś dobrem luksusowym. Stanowi warunek brzegowy racjonalnej kalkulacji ekonomicznej. Bez minimalnego poziomu stabilności nie powstają inwestycje prywatne, nie da się prowadzić długoterminowego planowania, nie rozwijają się innowacje. W tym sensie obronność powinna być analizowana nie wyłącznie w kategoriach kosztu, lecz jako szczególna forma kapitału – kapitału odporności – który obniża premię za ryzyko w gospodarce, stabilizuje oczekiwania inwestorów i podnosi potencjalną ścieżkę długookresowego wzrostu.

Wydatki zbrojeniowe jako instrument inwestycyjny

Efekt stymulacyjny nie jest automatyczny – ujawnia się pod określonymi warunkami, zależnymi od struktury tych wydatków, stopnia ich zakorzenienia w gospodarce krajowej oraz zdolności do generowania trwałej wartości dodanej. Z perspektywy makroekonomicznej znaczenie ma nie tyle sama skala nakładów, ile sposób ich alokacji.

Wydatki obronne mogą mieć charakter czysto konsumpcyjny: obejmować płace, bieżące utrzymanie jednostek czy import gotowego uzbrojenia – generując niski mnożnik i relatywnie wysoki efekt wypierania. Mogą jednak zostać zaprojektowane jako instrument inwestycyjny, wspierający krajowy przemysł, rozwój technologii podwójnego zastosowania oraz akumulację kapitału ludzkiego.

Czytaj więcej

Budżet i podatki

Deficyt niższy od planu, ale problem nie zniknął. Co dalej z finansami państwa?

Wykonanie budżetu za miniony rok przyniosło kilka negatywnych, ale też kilka pozytywnych niespodz...

W tym drugim wariancie obronność przestaje być pasywną pozycją po stronie wydatków budżetu. Staje się mechanizmem modernizacji gospodarki, wzmacniania jej zdolności technologicznych i budowy trwałej odporności – zarówno w wymiarze bezpieczeństwa, jak i wzrostu. Dla państwa oznacza to nie tylko większą stabilność strategiczną, lecz także niższy koszt kapitału, wyższą przewidywalność procesów inwestycyjnych i silniejsze fundamenty rozwoju w długim horyzoncie.

Keynes, mnożnik i struktura wydatków

Centralnym punktem debaty o ekonomicznych skutkach zbrojeń pozostaje koncepcja mnożnika wydatków obronnych. Jej źródłem jest keynesowskie założenie, zgodnie z którym wydatki publiczne – w warunkach niewykorzystanych mocy wytwórczych – stymulują zagregowany popyt, prowadząc do wzrostu produkcji przewyższającego pierwotny impuls fiskalny. W tym ujęciu drugorzędne znaczenie ma to, czy państwo finansuje budowę mostu, czy zakup czołgu. Kluczowe jest samo uruchomienie strumienia wydatków i zapobieżenie bezczynności zasobów.

Na tym gruncie ukształtowała się koncepcja tzw. keynesizmu militarnego, zakładająca, że wydatki wojskowe mogą pełnić funkcję stabilizacyjną: podtrzymywać koniunkturę i ograniczać bezrobocie. Doświadczenia Stanów Zjednoczonych z okresu II wojny światowej oraz pierwszych dekad zimnej wojny długo uchodziły za empiryczne potwierdzenie tej tezy. Późniejsze badania pokazują jednak obraz znacznie bardziej zniuansowany.

Analizy empiryczne coraz wyraźniej wskazują, że siła mnożnika obronnego nie jest ani uniwersalna, ani trwała. Przykładowo, D. Sarasa-Flores (2025) w badaniu „Buy Guns or Buy Roses? EU Defence Spending Fiscal Multipliers”, opartym na danych UE-27 z lat 1995–2023, identyfikuje istotny krótkookresowy efekt wzrostowy dodatkowych wydatków obronnych – zwłaszcza wówczas, gdy środki kierowane są na inwestycje kapitałowe, a nie na wzrost bieżących kosztów osobowych. W dłuższym horyzoncie wpływ na poziom produktu zanika, o ile nie towarzyszą mu trwałe zmiany strukturalne.

Kluczowym czynnikiem różnicującym efektywność mnożnika pozostaje struktura wydatków oraz stopień otwarcia gospodarki. Wydatki realizowane w całości w kraju generują najwyższy efekt mnożnikowy, ponieważ środki finansowe cyrkulują w obrębie lokalnego systemu produkcyjnego – tworząc miejsca pracy, popyt na półprodukty i impuls inwestycyjny dla rodzimych dostawców.

W przypadku zakupów zagranicznych pojawia się zjawisko „wycieku popytu”: impuls fiskalny wzmacnia PKB i potencjał technologiczny kraju eksportera, podczas gdy państwo-nabywca ponosi przede wszystkim koszt finansowania i obsługi długu. Modele hybrydowe, oparte na mechanizmach offsetowych i transferze technologii, stanowią próbę równoważenia tych efektów. Ich skuteczność zależy jednak od realnej skali transferu kompetencji – zdolności do budowy lokalnych łańcuchów serwisowych, produkcyjnych i badawczo-rozwojowych, a nie wyłącznie formalnych zapisów kontraktowych.

Foto: autorka tekstu

Dodatkowo często wskazywanym problemem jest efekt wypierania (crowding out). Nadmierne wydatki obronne finansowane długiem publicznym mogą prowadzić do wzrostu stóp procentowych, ograniczając inwestycje prywatne w sektorach cywilnych. Równocześnie koncentracja najbardziej wykwalifikowanych inżynierów w przemyśle zbrojeniowym może osłabiać tempo innowacji w branżach konsumpcyjnych.

Państwo – przedsiębiorca pierwszego ryzyka i technologie dual-use

Współczesne myślenie o roli państwa w gospodarce uległo istotnemu przesunięciu, m.in. pod wpływem prac Mariany Mazzucato. Zamiast ograniczać się do korygowania zawodności rynku, sektor publiczny coraz częściej postrzegany jest jako podmiot współtworzący nowe rynki i ukierunkowujący trajektorie rozwoju technologicznego.

W obszarze bezpieczeństwa oznacza to rolę „przedsiębiorcy pierwszego ryzyka” – inwestora gotowego finansować projekty obarczone tak wysoką niepewnością, że prywatny kapitał wysokiego ryzyka zazwyczaj ich unika. Klasycznym potwierdzeniem tej tezy jest analiza technologii stojących za iPhonem. Kluczowe komponenty, które uczyniły go urządzeniem przełomowym – jak np. internet, GPS, ekrany dotykowe czy asystenci głosowi – wywodzą się z programów badawczo-rozwojowych finansowanych ze środków publicznych, w dużej mierze powiązanych z sektorem obronnym. Ryzyko zostało poniesione przez państwo, a komercjalizacja nastąpiła dopiero na późniejszym etapie.

Foto: autorka tekstu

Mazzucato zwraca uwagę na strukturalną asymetrię tego modelu: ryzyko innowacyjne jest uspołecznione, natomiast korzyści w dużej mierze prywatyzowane. Wskazuje to na potrzebę budowy „kapitału odporności” nie tylko w wymiarze technologicznym, lecz także instytucjonalnym – takiego, który pozwala państwu odzyskiwać część dywidendy z innowacji, np. poprzez udział w zyskach, warunkowy dostęp do własności intelektualnej czy mechanizmy reinwestowania środków w kolejne cykle modernizacji.

Instytucją, która w sposób modelowy realizuje taką logikę, pozostaje amerykańska DARPA. Jej zadaniem nie jest utrzymywanie stałej infrastruktury badawczej, lecz finansowanie czasowo ograniczonych, programów B+R wysokiego ryzyka, realizowanych przez zespoły z uczelni, laboratoriów publicznych i firm technologicznych. Warunkiem sukcesu jest potencjał szerokiego zastosowania powstających rozwiązań – zarówno w systemach wojskowych, jak i w gospodarce cywilnej. Nie chodzi o zakup kolejnego zamkniętego systemu, lecz o wykorzystanie zamówień publicznych jako dźwigni tworzenia technologii ogólnego zastosowania.

Już w okresie zimnej wojny przemysł obronny odegrał kluczową rolę w dojrzewaniu ekosystemu półprzewodników od komputerów nawigacyjnych programu Apollo po systemy naprowadzania rakiet Minuteman. Wojskowe zamówienia umożliwiły skalowanie produkcji i stworzyły fundamenty późniejszej dominacji amerykańskiego sektora IT. Podobnie sieci łączności i zaawansowane czujniki stały się punktem wyjścia dla rynków masowych: komputerów osobistych, telefonii mobilnej czy urządzeń medycznych.

Jak wskazują Joris Teer i Giuseppe Spatafora w analizie EUISS „When stars align: Leveraging European defence budgets to drive a dual-use tech boom”, nakłady obronne „położyły fundamenty pod rewolucję precyzyjnego pola walki”, przynosząc jednocześnie szerokie korzyści gospodarcze – od masowej produkcji PC i smartfonów po technologie medyczne. Dziś obserwujemy analogiczny mechanizm w obszarze sztucznej inteligencji, półprzewodników i technologii bateryjnych. Strategiczne inwestycje Pentagonu oraz programy państwowe w Azji, w tym „Made in China 2025”, pokazują, że technologie dual-use stają się jednym z kluczowych pól globalnej konkurencji – zarówno militarnej, jak i gospodarczej.

Armia jako kuźnia kapitału ludzkiego

Drugim, często niedocenianym, kanałem budowy kapitału odporności jest kapitał ludzki. Nowoczesne siły zbrojne to nie wyłącznie formacja bojowa, lecz złożona organizacja wiedzy: operatorzy systemów informatycznych, specjaliści cyberbezpieczeństwa, inżynierowie utrzymania zaawansowanych platform, logistycy i analitycy danych.

Służba wojskowa kształtuje zarówno kompetencje techniczne i cyfrowe, jak i umiejętności miękkie – pracę zespołową, zarządzanie ryzykiem oraz podejmowanie decyzji w warunkach wysokiej niepewności. Coraz więcej państw traktuje armię jako zaplecze talentów dla gospodarki, zwłaszcza sektorów wysokich technologii. Przykład Izraela pozostaje emblematyczny: wyspecjalizowane jednostki wojskowe stały się inkubatorami przedsiębiorczości, zasilając ekosystem startupów i globalnych firm technologicznych oraz współtworząc pozycję Tel Awiwu i Hajfy jako centrów innowacyjności.

Jednocześnie niewłaściwie zaprojektowany pobór generuje istotne koszty społeczne i demograficzne. Opóźnia wejście młodych na rynek pracy i decyzje o założeniu rodziny, a w warunkach słabej kultury instytucjonalnej sprzyja zjawiskom dysfunkcyjnym. W starzejących się społeczeństwach masowy pobór koliduje także z potrzebą utrzymania wysokiej aktywności zawodowej w sektorach cywilnych.

Paradoksalnie te ograniczenia działają często jako impuls modernizacyjny. Niedobór kadr i niska akceptacja społeczna dla poboru przyspieszają robotyzację sił zbrojnych oraz rozwój zdalnie sterowanych i autonomicznych platform. Technologie te – od robotów saperskich po autonomiczne systemy logistyczne – szybko przenikają do gospodarki cywilnej, przesuwając ciężar rozwoju z modelu opartego na pracy ludzkiej ku rozwiązaniom systemowym i autonomicznym, wzmacniając ścieżkę technologii dual-use.

Bezpieczeństwo jako dobro publiczne

Kolejny poziom analizy dotyczy natury bezpieczeństwa jako dobra publicznego. Obrona posiada jego klasyczne cechy: jest w dużej mierze niewykluczająca i niekonkurencyjna – ochrona granic, stabilność ładu politycznego czy odstraszanie potencjalnego agresora dotyczą całej wspólnoty. Z tego powodu sektor prywatny nie ma naturalnych bodźców do zapewnienia jej adekwatnego poziomu, a bez interwencji państwa pojawiłby się trwały niedobór.

W sensie ekonomicznym obronność należy więc do tych obszarów, w których państwo nie tyle może, ile musi działać. Jak wskazują Beetsma, Buti i Nicoli (2024), obrona realizowana na poziomie Unii Europejskiej spełnia kryteria dobra publicznego, a jednocześnie pozwala osiągać istotne korzyści skali, ograniczając duplikację zdolności, sprzyjając standaryzacji i centralizacji zamówień.

Historia pokazuje, że projekty bezpieczeństwa mogą jednocześnie pełnić funkcję silników rozwoju. Centralny Okręg Przemysłowy II Rzeczypospolitej, realizowany pod hasłem „bezpieczeństwo i modernizacja”, łączył cele obronne z głęboką przebudową struktury gospodarki. Tworzył miejsca pracy, wymuszał rozwój infrastruktury energetycznej i transportowej oraz konsolidował zaplecze przemysłowe kraju. Był przedsięwzięciem systemowym, integrującym inwestycje produkcyjne z sieciami logistycznymi i zapleczem mieszkaniowym, a skala zaangażowania środków publicznych pokazywała, że priorytety obronne mogą stać się główną dźwignią akumulacji kapitału.

Współczesne odpowiedniki tej logiki widoczne są w programach reindustrializacji i zielonej transformacji, gdzie zamówienia obronne pełnią rolę kotwicy popytu dla technologii energetycznych, elektromobilności czy rozwiązań wodorowych. Przykład Izraela pozostaje wymowny: firmy zakładane przez byłych żołnierzy działają na styku bezpieczeństwa, cybertechnologii, medycyny i przemysłu 4.0, współtworząc dynamiczny ekosystem innowacji.