„Rzeczpospolita”: Bezprecedensowy atak w Krakowie, zatrzymania nastolatków z Pomorza, którzy konstruowali bomby aby je podkładać, a wcześniej szokujący nożownicy w szkołach. Czy to już nowy rodzaj terroryzmu?

Niewątpliwie tak. Dotychczasowy obraz zagrożenia terrorystycznego w Polsce opierał się na dwóch filarach: terroryzmie międzynarodowym (dżihadyzm) oraz dywersji i sabotażu inspirowanych z zewnątrz, czyli elemencie wojny hybrydowej. Ten podział przestał wystarczać. Obok nich ukształtował się terroryzm krajowy, o własnej charakterystyce, własnych przyczynach i specyfice. Nie jest on importem ani operacją obcych służb, wyrasta z polskich warunków, sprawca działający w tym modelu jest stąd, i działa sam.

Dr hab. Tomasz Safjański: Terroryści to młodzi Polacy wychowani w polskich rodzinach. Zagrożenie wyrosło w szkołach i na osiedlach

Zamachowcem, który zastrzelił sześć osób w Krakowie, był 24-letni Polak. Polakami byli też inni sprawcy niedawnych aktów przemocy. Co to oznacza?

Ataku typu active shooter, rozumianego jako aktywne zabijanie ludzi w przestrzeni publicznej, jak i niedawnych ataków w szkołach, rzeczywiście dopuścili się młodzi Polacy, wychowani wśród nas – w polskiej rodzinie, tradycji, w naszym systemie edukacji. Wszystko wskazuje, że sprawca masakry z Krakowa czy nożownicy ze szkół z Ostrołęki i z Leszczydołu nie należeli do żadnej struktury, nie mieli łączników ani dowódcy. A zatem współczesne zagrożenie terrorystyczne nie musi już przychodzić z zewnątrz, ale może rozwijać się wewnątrz polskiego społeczeństwa, w środowisku cyfrowym, wśród bardzo młodych ludzi, którzy stopniowo przechodzą od fascynacji przemocą do działań przygotowawczych. To istotna zmiana jakościowa. System bezpieczeństwa państwa musi uwzględniać w większym stopniu współczesny rodzimy terroryzm, którego boleśnie doświadczyliśmy w Krakowie.

Jaki jest cel, motywacja sprawców? Czy istnieje wspólny mianownik?

Cel jest ten sam: masowy strach w przestrzeni publicznej. Szkoła, Rynek Główny to miejsca symboliczne i otwarte. Atak ma być widowiskiem i wywołać szok wykraczający poza ofiary. To rdzeń terroryzmu, niezależnie od tego, czy sprawca ma spójną ideologię. Motywacja jest mieszana – to kluczowa cecha polskiego terroryzmu. Osobista frustracja, poczucie krzywdy, fascynacja przemocą i wzorcami wcześniejszych sprawców, radykalizacja w sieci i resentyment wobec rodziny, społeczeństwa tworzą jeden koktajl. Etykieta ideologiczna jest wtórna. Polski terroryzm krajowy nie ma jednego sztandaru, ma wspólny mechanizm.

Przegapiliśmy radykalizację postaw młodych ludzi? Zabrakło w porę odpowiedniej reakcji?

Państwo skupione na wrogu z zewnątrz nie dostrzega zagrożenia, które narasta w jego własnych szkołach, na osiedlach i w sieci. Sprawcy ataków radykalizowali się na naszych oczach, a system nie zareagował na sygnały ostrzegawcze. Radykalizacja odbywa się w środowisku cyfrowym i zwykle jest widoczna wcześniej: chociażby we wpisach w internecie, czy w zachowaniu. To oznacza okno do interwencji. Państwo dysponuje narzędziami i możliwościami prawnymi pozwalającymi rozpoznawać osoby, których zachowanie może wskazywać na przygotowywanie przestępstwa. Kluczowe jest jednak łączenie informacji pochodzących z różnych źródeł, a nie analizowanie każdego sygnału w oderwaniu od pozostałych.

Czytaj więcej

Zabójca z Krakowa musiał ćwiczyć strzelanie bojowe. „Mogły być to nielegalne szkolenia w lesie”

Ekspert o reakcji policji na zamach w Krakowie: Ocenianie, że Kraków był przygotowany, jest poważnym nieporozumieniem

Po tragedii w Krakowie ustalono, że zamachowiec fascynował się Breivikiem i innymi masowymi mordercami. A zatem można to było wychwycić wcześniej?

Samo zainteresowanie Breivikiem, dopóki pozostaje prywatne, nie jest podstawą do zatrzymania. Jednak takich zainteresowań u osoby posiadającej legalną broń palną – a miał ją zamachowiec w Krakowie – nie można lekceważyć. Służby powinny ustalać, czy fascynacja sprawcami masowych zabójstw łączy się z innymi niepokojącymi zachowaniami: identyfikowaniem się z zamachowcami, publikowaniem gróźb, zapowiedziami przemocy, poszukiwaniem informacji o broni i taktyce ataków czy przygotowaniami do zamachu. Szczególnie istotne jest uwzględnienie dostępu do broni palnej. Problemem nie jest więc brak możliwości działania, ale to, czy istniejące informacje były zbierane, weryfikowane i łączone.

Nie były, skoro zamachowiec w Krakowie strzelał do ludzi, a wcześniej postarał się o legalną broń, nauczył się nią posługiwać, działał z rozmysłem.

Atak nastąpił w sobotę po godz. 15, w najbardziej obleganym punkcie Krakowa, dzień po meczu Wisły z Cracovią. Jeśli to prawda, że część sił była związana zabezpieczaniem derbów, a część demonstracją przed Trybunałem Konstytucyjnym w Warszawie, to wybrał czas, gdy w mieście było najmniej policjantów. Sprawca nie działał też chaotycznie: miał wojskowe umundurowanie, a w samochodzie dużo broni i amunicji.

Rząd i policja przekonywały, że służby zadziałały wzorcowo, na miejscu miało być ponad tysiąc policjantów. Ale w pamięci pozostanie obraz dwóch bohaterskich funkcjonariuszy, którzy prowadzili samotną, nierówną walkę z terrorystą.

Ocenianie, że policja zadziałała perfekcyjnie, a Kraków był właściwie przygotowany na tego rodzaju zagrożenie, jest poważnym nieporozumieniem. – zwłaszcza że taki obraz wydarzeń wyłania się z wypowiedzi policyjnych i rządowych oficjeli. To ocena o charakterze politycznym, a nie rzetelna i merytoryczna. Gdyby zamachowiec napotkał na swojej drodze innych policjantów, mniej zdeterminowanych i gorzej wyszkolonych – ofiar mogłoby być znacznie więcej. Postawa dwóch bohaterskich funkcjonariuszy zrobiła dla wizerunku polskiej policji więcej niż kolejne ekipy polityczne zarządzające nią przez ostatnie dziesięć lat. Nie wolno jednak wykorzystywać ich bohaterstwa do przykrywania ewentualnych błędów systemowych. Przeciwnie – właśnie z szacunku dla ich postawy należy wyjaśnić, czy tragedii uniknięto dzięki sprawności państwa, czy pomimo jego niedostatków. Odwaga, poświęcenie i łut szczęścia nie mogą zastępować właściwego zabezpieczenia, odpowiednich sił i środków, ani sprawnego systemu dowodzenia.

Foto: PAP

Dr hab. Tomasz Safjański: Rynek w Krakowie był niemal całkowicie odsłonięty w dniu ataku

W przestrzeni publicznej pojawiły się konkretne dane co do zabezpieczenia Krakowa w krytycznym dniu. Jak pan je ocenia?

Konstatacja jest ponura. W całym Krakowie służbę pełniło 128 policjantów w 64 patrolach. Siły skierowane do akcji, najpierw jako 30 patroli, zostały później skorygowane do 19 załóg, przy niewyjaśnionym podziale na załogi z Krakowa i z Katowic.

Nazywając rzeczy po imieniu: Kraków został przed zamachem mocno osłabiony siłami policyjnymi, a Rynek w dniu zdarzenia był niemal całkowicie odsłonięty w rozumieniu kontrterrorystycznym. Skoro centrum miasta obsadzało około dziesięciu funkcjonariuszy, to pierwszym przeciwnikiem zamachowca musiał być pojedynczy patrol. Przy czasie dojazdu pododdziału kontrterrorystycznego dłuższym niż około pięć minut nie istniała realna możliwość, by było inaczej. Główna wątpliwość dotyczy więc tego, dlaczego zdecydowano o wysłaniu 141 policjantów do Warszawy i dlaczego w decydującym starciu w okolicy Rynku faktycznie pozostało dwóch policjantów bez odpowiedniego wyposażenia.

Dwaj policjanci stanęli do walki z bronią krótką, gdy napastnik miał karabin. Wygląda na to, że nawet w kulminacyjnym momencie byli sami – na nagraniu obecnym w internecie nie widać, by ktoś ich osłaniał, a kiedy jeden z policjantów upada, pierwsi ruszają mu na pomoc cywile. Co tu nie zagrało?

Materiały wideo pokazują samotny patrol prewencji w bezpośrednim pościgu za sprawcą. Dwóch młodych funkcjonariuszy, według obrazu z nagrań uzbrojonych w broń krótką i bez kamizelek kuloodpornych, podjęło kontakt z lepiej uzbrojonym napastnikiem, który strzelał do ludzi z samochodu. O losie operacji zdecydowała determinacja dwóch policjantów, a nie system dowodzenia. 30 patroli to znaczące siły. Jeśli zostały skierowane na miejsce, powinny móc odciąć drogi ucieczki z centrum, zablokować kluczowe skrzyżowania, zająć pozycje wzdłuż trasy pościgu, spowodować, że w pierwszym kontakcie z napastnikiem policja będzie mieć przewagę liczebną i ogniową. Przy takiej sprawnej koordynacji sprawca mógł zostać zablokowany i zneutralizowany bez strat własnych. To teza, którą należy zweryfikować, ale jest ona logiczną konsekwencją liczb podanych przez samą policję. Nie twierdzę, że tylko jedna z 30 załóg działała. Wiele z nich mogło dojeżdżać, zabezpieczać teren. Twierdzę, że z dostępnych materiałów nie wynika, by działania tych załóg zostały zsynchronizowane z pościgiem w sposób, który odciążyłby pierwszy patrol i ograniczył ryzyko dla tych bohaterskich funkcjonariuszy.

Czytaj więcej

Masakra w Krakowie. Nie był karany ani notowany. Co wiadomo o 24-latku z Ostrowca Świętokrzyskiego

Ekspert: Część patroli policyjnych musi być wyposażona w broń maszynową

Wobec nowych zagrożeń, policyjne patrole w miastach należałoby lepiej wyposażyć?

Trzeba podkreślić bohaterstwo policjantów biorących udział w strzelaninie. Dysproporcja siły ognia była ogromna. Część patroli musi być wyposażona w służbie w broń maszynową. W Warszawie od 4 listopada, w związku z ostrzeżeniami przed sabotażem, na ulicach i w metrze pojawiły się patrole policji z pistoletami maszynowymi. Dlaczego takie patrole nie zostały skierowane także do Krakowa, w szczególności w rejon Rynku Głównego, skoro ostrzeżenia dotyczyły całego kraju. Sobotni Kraków to przykład wielopoziomowej niewydolności systemu bezpieczeństwa: od planowania strategicznego, przez zabezpieczenie miasta i dostępność sił oraz środków, po wyposażenie, taktykę interwencji i dowodzenie.

Sądzi pan, że jako państwo wyciągniemy wnioski z tragedii na krakowskim rynku?

Masakra w Krakowie, ataki nożowników w szkołach, a wcześniej zabójstwo prezydenta Adamowicza czy pracownika biura poselskiego w Łodzi różnią się sprawcami, motywami i narzędziami. Łączy je jedno: za każdym razem państwo pokazuje, że działa dopiero wtedy, gdy ktoś już zginął. Po fakcie mamy ten sam rytuał. Wydanie specjalne, oficjele na miejscu zdarzenia, komunikaty, żałoba narodowa, zapowiedź „wyciągnięcia wniosków”, a potem cisza. I zawsze pojawia się pytanie, czy ktoś mógł wcześniej zauważyć, że coś jest nie tak. Szkoły, policja, służby rzadko wymieniają się informacjami. Młody człowiek z narastającą agresją, mężczyzna z historią gróźb i zradykalizowany posiadacz broni palnej mogą funkcjonować w trzech różnych bazach danych i nigdy nie trafić na jedno biurko. To wymaga zmian.

Czy powinniśmy się obawiać i przygotować na podobne zagrożenia? Jakie są perspektywy?

Jeśli nie zmienimy modelu przeciwdziałania, terroryzm rodzimy będzie narastał i w perspektywie kilku lat stanie się dla Polski zagrożeniem kluczowym, obok terroryzmu międzynarodowego i zagrożeń hybrydowych. Powód jest prosty: obecny model jest reaktywny – reagujemy po fakcie, a nie przed nim. Skoro każdy kolejny atak kończy się tą samą diagnozą i tymi samymi brakami, nic nie przerywa łańcucha. Sprawcy uczą się od siebie, a wzorce wcześniejszych ataków są dla kolejnych punktem odniesienia. Dziś radykalizacja w sieci jest masowa, szybka i niewidoczna dla instytucji, które nie mają kanałów zgłoszeń ani kompetencji, by ją rozpozna. Kontrola dostępu do broni pozostaje formalna, bo nie obejmuje śladu cyfrowego kandydata.

Czytaj więcej

Planowali atak terrorystyczny. ABW zatrzymała trzech nastolatków

A zatem należy postawić na prewencję i zmienić całą filozofię bezpieczeństwa?

Tak, musimy zmienić model państwa, które traktuje bezpieczeństwo jak zarządzanie kryzysem, a nie jak zapobieganie. Państwo nie może budować swojego bezpieczeństwa na nadziei, że zawsze znajdzie się dwóch bohaterów, którzy zrobią to, czego nie zapewnił system. Ci, którzy odpowiadają za bezpieczeństwo i wciąż nie rozumieją, że krajowy sprawca działający samotnie jest dziś pełnoprawnym zagrożeniem strategicznym, nie powinni dłużej pełnić swoich funkcji. Kto po atakach w szkołach i po masakrze w Krakowie nadal ogranicza się do komunikatów o szybkiej reakcji, ten pokazuje, że nie dorósł do stanowiska. Odpowiedzialność za bezpieczeństwo to odpowiedzialność za przygotowanie, a nie za sprawne zarządzanie skutkami. Wybory w 2027 r. wygra ten, kto wie, jak zagwarantować bezpieczeństwo przed terroryzmem rodzimym.

Na ile realna jest opcja, że rodzimymi terrorystami zainteresują się obce służby?

Krajowy, rozproszony i trudny do przewidzenia terroryzm jest wręcz idealnym podłożem dla obcych operacji wpływu. Przeciwnik nie musi tworzyć sprawców. Wystarczy, że wzmocni nastroje, patologie sieci i ścieżki radykalizacji (tzw. psyops), które już istnieją, ale sprawca pozostaje polski, a jego motywacja ma polskie, lokalne źródła. To nowy fenomen bezpieczeństwa. Konsekwencją będzie spadek odporności społecznej. Powtarzalność ataków rodzimych terrorystów i widoczna bezradność instytucji podkopią zaufanie do państwa, a to samo w sobie jest celem przeciwnika. Terroryzm rodzimy nie może być traktowany jako zjawisko marginalne ani przejściowe. Bez zmiany podejścia, czyli przejścia od reagowania do przygotowania, stanie się głównym punktem wejścia dla pozostałych zagrożeń: dywersji, sabotażu i terroryzmu międzynarodowego.

O rozmówcy

Dr hab. Tomasz Safjański

Profesor Akademii WSB w Dąbrowie Górniczej, były oficerem Policji, były dyrektorem krajowego biura Interpolu