Wydałeś album z wierszami Czesława Miłosza, śpiewałeś Baczyńskiego, co Cię teraz skłoniło do sięgnięcia po tomiki Zbigniewa Herberta?
To dojrzewało latami, między innymi przez spotkanie z projektem „Herbert 3.0” i z Miłoszem Wośko. Dorastałem w Danii, więc mam w polskiej literaturze ogromne zaległości, choć jestem synem polonistki. Może właśnie dlatego podchodzę do nich z ciekawością i odrobiną bezczelności. Nie chcę udowadniać, że wiem, co Herbert miał na myśli. Chcę sprawdzić, co jego słowa robią ze mną i z ludźmi, którzy ich słuchają.
Co Czesław Mozil wie o Zygmuncie Herbercie
Kojarzysz się również z satyrycznym spojrzeniem na świat. Czasy skłaniają do większej powagi?
Nie widzę sprzeczności między humorem a powagą. Czasem żart jest jedynym sposobem, żeby powiedzieć coś naprawdę bolesnego. U Herberta też bywa ironicznie, groteskowo, czasem wręcz złośliwie.
Świat rzeczywiście nie daje dziś wielu powodów do śmiechu, ale nie chciałbym, żebyśmy z tego wyciągnęli wniosek, że należy przestać się śmiać. Bardziej boję się obojętności niż śmiechu. A jeśli ktoś przychodzi na koncert Czesława Mozila i nagle wychodzi z Herbertem w głowie, to się z tego bardzo cieszę.
Zaczynasz album w sumie groteskowym wierszem „Małe serce” nawiązującym do motywu Kaina i Abla, i o tym, że wystrzelona kula może oblecieć glob dookoła i okazać się strzałem w plecy. Czy traktujesz to jako utwór o karmie, która wraca?
Słowo „karma” brzmi zbyt wygodnie, jakby istniał automat, który zawsze wyrówna rachunki. A przecież wiemy, że nie zawsze wyrównuje. Dla mnie ten wiersz jest przede wszystkim o odpowiedzialności. Kiedy wypuszczamy w świat przemoc, kłamstwo czy nienawiść, nie możemy zakładać, że zatrzymają się tam, gdzie nam wygodnie. Ta kula może wrócić. I przeraża mnie, jak aktualnie to brzmi, choć Herbert napisał te słowa dawno temu. Muzyka nie ma tego tłumaczyć za słuchacza, tylko pozwolić mu tę historię poczuć.
Nie chcę udowadniać, że wiem, co Herbert miał na myśli. Chcę sprawdzić, co jego słowa robią ze mną i z ludźmi, którzy ich słuchają.
W „Kołatce” wkracza Herbert-moralista, nie chce romantyzować świata, tylko żąda by „tak – tak - nie – nie” znaczyło. Podobnie jest w „Pan Cogito o cnocie”. Czytałeś biografie poety Franaszka czy Siedleckiej, która jako pierwsza ujawniła fakty zaprzeczające bohaterskiej biografii poety? Ma to dla Ciebie znaczenie?
Nie będę udawał znawcy wszystkich biografii Herberta. Dla mnie ważne jest rozróżnienie między człowiekiem a jego dziełem. Człowiek bywa sprzeczny, słaby, podejmuje złe decyzje. Nawet jeśli pięknie pisze o zasadach. To nie unieważnia pytań, które stawia w poezji. Może wręcz czyni je trudniejszymi. W „Kołatce” słyszę potrzebę uczciwości, również wobec samego siebie. Nie potrzebuję nieskazitelnego Herberta, żeby ten tekst mnie poruszał. I nie chciałbym, żebyśmy artystom urządzali konkurs na świętość.
Czy „W mieście” odbierasz jako opowieść o arkadii dzieciństwa Herberta, czyli o Lwowie z jego wspomnień i wyobrażeń czy jako uniwersalną przypowieść o tęsknocie do miejsca urodzenia w czasach migracji z wyboru lub wymuszonej?
Jedno nie wyklucza drugiego. Herbert miał swój Lwów, ja mam własną historię między Polską a Danią. Wiem, że miejsce, za którym tęsknimy, często istnieje już tylko w naszej pamięci. I że można kochać dwa kraje, a jednocześnie w żadnym nie czuć się do końca oczywistym. Ale jest zasadnicza różnica między wyjazdem, który można wybrać, a utratą domu wskutek wojny. Nie chcę tych doświadczeń zrównywać. Ten wiersz przypomina mi, że dom to nie tylko adres, ale też język, ludzie, zapachy, rzeczy, których często nie da się zabrać ze sobą.
Wizja naszej przyszłości w wierszach Herberta
„Śmierć Lwa” to historia Lwa Tołstoja i zaczerpniętej z Ewangelii św. Łukasza zapowiedzi zniszczenia świata. W wierszu Herberta ma ono konkretną rosyjską konotację. Uważasz, że w Rosji nie ma już żadnej nadziei na normalność i pokój?
Nie chcę mówić, że nie ma nadziei dla całego narodu. To byłoby zbyt łatwe i niesprawiedliwe wobec ludzi, którzy sprzeciwiają się wojnie i płacą za to wysoką cenę. Ale nie wolno też chować się za pięknymi słowami o kulturze i zapominać, kto napadł na Ukrainę. Wielka literatura rosyjska nie rozgrzesza rosyjskiej władzy. Nadzieja może być, tylko nie może służyć jako wymówka, żeby odwracać wzrok od zbrodni. Herbert jest tu niewygodny i dobrze. Sztuka nie zawsze ma nas pocieszać.
„17 IX” dedykowane Józefowi Czapskiemu, który uratował się z Katynia, nie jest przyjemną wizją przyszłości. Boisz się, że Rosjanie wkroczą do Polski?
Nie żyję codziennie z myślą, że jutro wybuchnie wojna w Polsce. Ale nie zamierzam udawać, że zagrożenia nie ma. Mamy za granicą kraj, który prowadzi brutalną wojnę, a historia przypomina, jak fatalne skutki ma lekceważenie takich sygnałów. Dla mnie odpowiedzią na strach powinny być rozsądek, solidarność i odpowiedzialność, a nie panika. „17 IX” uświadamia mi jeszcze coś: historia nie jest tylko rozdziałem w podręczniku. Dla wielu ludzi w Ukrainie jest dzisiejszym porankiem.
Wielka literatura rosyjska nie rozgrzesza rosyjskiej władzy.
Album kończy wiersz „Do Czesława Miłosza” odczytywany jako jedno z wielu szyderstw Herberta z Miłosza i jego skłonności do manicheizmu oraz metafizyki.
Może to zabrzmi naiwnie, ale ja słyszę w tym także rozmowę dwóch niezwykłych ludzi, którzy doskonale wiedzieli, jak się nawzajem ukłuć. Nie muszę rozstrzygać ich sporu. Jest w tym coś bardzo ludzkiego, a momentami nawet zabawnego. Jeden Czesław śpiewa wiersz Herberta do drugiego Czesława. Trudno nie zauważyć tej sytuacji i nie uśmiechnąć się pod nosem. W mojej interpretacji nie chcę tylko szyderstwa. Zostawiam też miejsce na czułość, dystans i przekorny uśmiech.
Czesław Mozil i Miłosz Wośko, „Herbert kameralnie", Stara Fala, 2026
Wybór między Czesławem Miłoszem a Zbigniewem Herbertem
A gdybyś miał wybierać – bliżej ci do Miłosza czy Herberta?
Nie każcie mi wybierać między Czesławem a Zbigniewem, bo sam mam na imię Czesław! Miłosz otworzył mi pewne drzwi, Herbert zaprowadził w miejsca, których się nie spodziewałem. Obaj potrafią zadać pytanie, po którym trudno spokojnie wrócić do kolacji. Zresztą moim zadaniem nie jest przyznawać im punkty, tylko śpiewać tak, żeby ktoś jeszcze zechciał po nich sięgnąć.
Czytaj więcej
Moja ojcowska postawa i ambicje, żeby być dla synów dobrym wzorem, wynikają z mojego deficytu. Nie miałem ojca. Mieszkał niedaleko mnie, czasem mij...
Powiedzmy wreszcie o Miłoszu Wośko i Sonos Kwartet. Co Cię skłoniło do współpracy z nimi?
Najpierw była zwyczajna ludzka sympatia, a z czasem przerodziła się we współpracę. Bardzo cenię Miłosza Wośko za wyobraźnię muzyczną i za to, że nie boi się trudnych tekstów. Herbert często nie daje kompozytorowi ani refrenu, ani rymu, ani łatwej melodii. A Miłosz potrafi zbudować z tego cały świat. Sonos Kwartet daje tej muzyce ogromną przestrzeń: od delikatności po niemal teatralne napięcie. I jest w tym wszystkim coś pięknego: ja nie muszę cały czas śpiewać. Mogę stanąć na scenie, słuchać ich i samemu dać się zaskoczyć.