W 2024 r. badania kliniczne wygenerowały niemal 2,2 mld dolarów wartości dodanej dla polskiej gospodarki. Ponad 26 tys. pacjentów uzyskało dzięki nim dostęp do innowacyjnych terapii.

Badania przegrywają z czasem

Polska jest dziewiątym rynkiem komercyjnych badań klinicznych na świecie i szóstym w Europie. Jan Oleszczuk-Zygmuntowski z Polskiej Sieci Ekonomii wskazywał, że spadek udziału Europy w globalnym rynku wiąże się także z rozwojem badań w kolejnych krajach. W europejskiej rywalizacji Polska może jednak walczyć o więcej.

Przewagę zyskują państwa, które szybciej uruchamiają badania. Oleszczuk-Zygmuntowski wskazywał na Danię i Hiszpanię, gdzie wprowadzono uproszczone ścieżki dla badań wczesnych faz. Kraj, który pierwszy rozpocznie badanie, może uczestniczyć także w jego kolejnych etapach. Jeśli sponsor wcześniej zakontraktuje ośrodki i rozpocznie rekrutację pacjentów za granicą, może już nie potrzebować kolejnych lokalizacji w Polsce.

Jak wyjaśniał Michał Chodorek, prawnik z kancelarii KRK Legal, problemem nie są przede wszystkim polskie przepisy. Zasadnicze zasady prowadzenia badań określa unijne rozporządzenie CTR. Barierą pozostaje czas negocjowania umów między sponsorami, ośrodkami i badaczami.

Skala możliwych korzyści z przyspieszenia procedur jest wymierna. Według raportu Polskiej Sieci Ekonomii „Szybka ścieżka dla badań” uproszczenie procesu mogłoby przyciągnąć do Polski nawet 311 dodatkowych badań rocznie. W optymistycznym scenariuszu, wzorowanym na rozwiązaniach duńskich, oznaczałoby to około 100 mln zł oszczędności dla NFZ i 70 mln zł wpływów do budżetu. Łączne korzyści gospodarcze oszacowano na 256 mln zł rocznie.

NFZ oszczędzałby, ponieważ koszt wysokospecjalistycznej terapii stosowanej w ramach badania ponosi sponsor, a nie publiczny płatnik. Pacjenci zyskaliby natomiast dostęp do leczenia, które nie jest jeszcze powszechnie dostępne. Zdaniem Oleszczuka-Zygmuntowskiego wprowadzenie szybkiej ścieżki wymaga koordynacji między resortami zdrowia, rozwoju i finansów.

Dane są, ale trudno je wykorzystać

Kolejną barierą dla rozwoju innowacji medycznych jest dostęp do danych. Dziś pozyskanie informacji z wielu placówek często wymaga osobnych negocjacji z każdym szpitalem. To wydłuża przygotowanie projektów i zwiększa ich koszty.

Zmienić ma to Europejska Przestrzeń Danych Dotyczących Zdrowia (EHDS). Krajowy organ dostępu do danych będzie rozpatrywał wnioski, przygotowywał zbiory informacji odpowiadające potrzebom projektu i udostępniał je w bezpiecznym środowisku. Wnioskodawca nie otrzyma kopii danych, lecz dostęp do przestrzeni przetwarzania zarządzanej przez instytucję publiczną.

Zakres anonimizacji będzie zależał od celu projektu. Przy trenowaniu sztucznej inteligencji do wykrywania zmian nowotworowych konieczne może być wykorzystanie pojedynczych obrazów diagnostycznych, ale bez bezpośrednich identyfikatorów pacjenta. Dane mogą też pomóc w rozliczaniu refundacji, np. w mechanizmach dzielenia ryzyka, w których płatność za lek zależy od efektów leczenia.

Kto skorzysta na danych pacjentów?

Samo udostępnienie danych nie gwarantuje, że korzyści gospodarcze z innowacji pozostaną w Polsce. Oleszczuk-Zygmuntowski wskazywał na konieczność pogodzenia ochrony prywatności i praw pacjentów, interesu publicznego oraz tworzenia wartości ekonomicznej. 

Chodorek zwracał uwagę, że zasady odpłatności za dostęp do danych powinny uwzględniać interes społeczny i koszty budowy infrastruktury. Sprawny system mógłby też wyrównać szanse polskich startupów, firm i naukowców, którzy dziś mają trudniejszy dostęp do rozproszonych zasobów.

Wdrożenie EHDS wymaga jeszcze zmian prawnych i przygotowania infrastruktury. Ministerstwo Zdrowia kończy prace nad ustawą wskazującą krajowy organ dostępu do danych, a równolegle powstają unijne akty wykonawcze. O powodzeniu systemu zdecyduje jednak także sprawność instytucji, która będzie rozpatrywać wnioski i równoważyć interes publiczny, naukowy oraz biznesowy.

Podcast powstał we współpracy z Infarma