Wiarygodność ekonomiczna Polski była w zeszłym roku nieznacznie niższa niż rok wcześniej i wyraźnie niższa niż przed dekadą – wynika z piątej edycji „Indeksu wiarygodności ekonomicznej Polski” przygotowanego przez grupę naukowców kierowaną przez ekonomistę  prof. Jerzego Hausnera.

– Polska zaczęła tracić wiarygodność w latach 2019–2023, w dwóch ostatnich latach nastąpiła korekta w górę, ale nie ma powrotu do poziomu sprzed dekady. Stan finansów publicznych i stan praworządności decydują przede wszystkim o ujemnej wartości wskaźnika wiarygodności ekonomicznej Polski. Trzecią dziedziną jest respektowanie zobowiązań międzynarodowych – mówi prof. Jerzy Hausner, który przewodniczy radzie programowej Open Eyes Economy Summit. Premiera „Indeksu” odbędzie się we wtorek na 11. edycji OEES w Krakowie.

Prof. Hausner podkreśla, że bez ładu instytucjonalnego nie jest możliwa konsolidacja finansów publicznych. – Jeśli nie ma praworządności, porządku instytucjonalnego, to każda decyzja może być podważona w imię sporów politycznych – tłumaczy ekonomista.

Foto: Tomasz Sitarski

Wiarygodność ekonomiczną Polski oceniono na minus 0,45. Niższa była w przypadku Węgier i Rumunii. Najwyższe oceny uzyskały: Szwecja, Finlandia, Litwa, Czechy i Hiszpania. W ciągu roku wiarygodność poprawiła się w trzech państwach: Czechach, Finlandii oraz na Litwie.

Indeks został przygotowany właśnie dla tych 10 krajów. Po raz pierwszy uwzględniono Finlandię i Szwecję. Raport koncentruje się na analizie ośmiu dziedzin życia gospodarczego i społecznego: praworządności, swobodzie działalności gospodarczej, wiarygodności finansów publicznych, stabilności pieniądza i systemu finansowego, ochronie i bezpieczeństwie pracy, jakości usług publicznych, klimacie i środowisku oraz respektowaniu zobowiązań międzynarodowych.

Tylko dla ochrony i bezpieczeństwa pracy oraz jakości usług publicznych wartość subindeksów dla Polski jest dodatnia. Wartość indeksu jest informacją o tym, jakie zmiany nastąpiły w danym roku w porównaniu z przeciętnym poziomem wszystkich 10 krajów. Ujemna wartość oznacza regres wobec wartości przeciętnej z lat 2008–2025, dodatnia – poprawę.

Węgry pod lupą

W raporcie sporo uwagi poświęcono sytuacji na Węgrzech i skutkom rządów populistycznych dla zachwiania poziomu życia społecznego oraz zahamowania wzrostu gospodarczego. Pokazano jak stworzenie demokracji fasadowej (jak to określa prof. Jerzy Hausner) i system autorytarny (możliwy przy złym wykorzystaniu większości konstytucyjnej) spowodował erozję rozwoju.

Czytaj więcej:

Księgi rachunkowe Błędy lat ubiegłych – kiedy korekta wyniku, a kiedy korekta kapitału

Pro

Węgry straciły m.in. 19 mld euro funduszy unijnych, kwotę odpowiadającą dwuletnim inwestycjom publicznym i ok. 10 proc. PKB. – Lekcja z 16 lat rządów Viktora Orbána dla Polski jest jasna. Poprawa wskaźników makroekonomicznych nie jest trwała. Każde osiągnięcie może być podważone, jeżeli towarzyszy im erozja instytucji, w tym podporządkowywanie polityki pieniężnej, banków i regulacji celom politycznym – tłumaczy Hausner.

Niesprawny system sądownictwa to ukryty podatek

Z opinią prof. Hausnera na temat sprzężenia pomiędzy stanem praworządności a finansami publicznymi zgadza się Bartłomiej Biga, prof. Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie (UEK) i wiceprzewodniczący Rady Programowej OEES, który w raporcie opisał stan naszej praworządności. Jego zdaniem to, co dzieje się z polskim porządkiem instytucjonalnym, jest pokłosiem tego, jak w Konstytucji zapisano podział i kompetencje władzy wykonawczej. – Założono rozsądek, a praktyka pokazała, że tak nie jest – mówi Biga. Jego zdaniem politycy powinni zrozumieć, że źle funkcjonujący porządek instytucjonalny, w tym system sądowniczy, jest problemem dla każdej władzy.

Sprawność wymiaru sprawiedliwości wciąż się pogarsza: postępowania są coraz dłuższe, narasta zapaść kadrowa, a chaos wywołany podważaniem statusu części sędziów sprawia, że sądy nie są gwarantem bezpieczeństwa prawnego.

– Zbyt często kwestionowany jest status sędziów i nie dotyczy on tylko Trybunału Konstytucyjnego, ale różnych szczebli sądownictwa – mówi. I zwraca uwagę na to, że praworządność jest fundamentem suwerenności ekonomicznej każdego z nas (bez względu czy dotyczy działalności gospodarczej, czy spraw osobistych). Prawa własności i zawierane umowy są przecież warte tyle, ile możliwość ich wyegzekwowania. – Niesprawność wymiaru sprawiedliwości działa jak regresywny, ukryty podatek: najbardziej obciąża tych, którzy nie mają komfortu wielkich korporacji, aby kompensować straty z opóźniającej się egzekucji należności inną działalnością dochodową – uważa Bartłomiej Biga.

Foto: Paweł Krupecki

– Erozja demokracji powoduje pogorszenie polityki gospodarczej. Model państwa determinuje jakość i wiarygodność polityki publicznej. To jest sprzężenie zwrotne – konkluduje prof. Andrzej Sławiński z SGH. – Dlatego nie wystarczą same wskaźniki makroekonomiczne, by pokazać stan gospodarki, dlatego potrzebny jest indeks wiarygodności – dodaje ekonomista.

Finanse publiczne: kruche fundamenty, słabe ramy

Sławomir Dudek, przewodniczący Rady Fiskalnej, współautor raportu, opisujący stan finansów publicznych, zwraca uwagę na to, że pozytywne działania rządu w 2025 r. polegające na zmniejszeniu zadłużenia publicznego w pozabudżetowych funduszach nadzorowanych przez BGK, okazały się jednorazowe. – Obecnie zadłużenie w BGK wynosi 11 proc. PKB, a do końca dekady ma wzrosnąć do 18 proc. PKB – mówi Dudek. Wymienia przyczyny braku wiarygodności finansów publicznychL – Nie mamy planowania wieloletniego, ramy budżetowe są słabe i oparte na kruchych fundamentach – mówi. Polska przy porównaniu finansów publicznych zajmuje ostatnie miejsce wśród 10 badanych krajów. Ekonomista obawia się, że za rok sytuacja może się powtórzyć.

Nierówna jakość usług publicznych

Jakub Głowacki z UEK, współautor analizujący jakość usług publicznych zwraca uwagę na to, że poprawa jakości usług publicznych i najlepsza ocena Polski wśród wszystkich krajów nie oznacza, że poprawiła się jakość wszystkich usług. – Wysoka pozycja wynika przede wszystkim ze zwiększenia poziomu wydatków publicznych na bezpieczeństwo. Usługi publiczne są tymi, które najbardziej ważą o subiektywnej ocenie państwa przez obywateli. – zwraca uwagę.

Czytaj więcej

Przyszłość ESG: raportowania będzie mniej, ale ryzyka nie znikną

W edukacji z pozycji lidera od dekady obniżamy się do poziomu średniaków. W ocenie ochrony zdrowia udało się Polsce wyjść z grupy państw o ujemnych wynikach, wciąż jednak nie zmniejszyliśmy dystansu wobec państw, które osiągają najlepsze wyniki zarówno pod względem stanu zdrowia ludności, jak i funkcjonowania systemu ochrony zdrowia (Szwecji, Włoch, Hiszpanii czy Finlandii).

Nieznacznie w ciągu roku poprawiła się wartość indeksu dotycząca swobody działalności gospodarczej. Wciąż jednak jest ujemna. Polska regularnie plasuje się na odległych pozycjach rankingowych, w tym roku wyprzedza tylko Słowację, Włochy i Węgry.

– Polski biznes, szczególnie mały i średni, nie jest dobrze reprezentowany w procesie legislacyjnym. W wielu krajach, choćby w Niemczech czy w Austrii, jest wspólna reprezentacja biznesu (izby handlowo-przemysłowe), a zmiany przepisów o działalności gospodarczej są w sposób wiążący konsultowane z biznesem. W Polsce taka praktyka wciąż kojarzy się z lobbingiem – przypomina dr Tomasz Geodecki z Katedry Polityk Publicznych UEK, współautor raportu.

Podstawowe rekomendacje dla polityki publicznej

W raporcie umieszczono rekomendacje dla polityki publicznej. Zdecydowanej interwencji wymaga sprawność sądownictwa powszechnego, ale także konieczne jest monitorowanie i zabieganie o konkurencyjność kosztową polskich przedsiębiorców. Konieczne jest pilne przygotowanie wiarygodnego i kompleksowego planu naprawy finansów publicznych oraz przywrócenie jedności, jawności i przejrzystości finansów publicznych. Eksperci przypomnieli o niespełnionej rezygnacji z podatku bankowego.

Czytaj więcej

Plan Balcerowicza bis, rekordowa nadwyżka handlowa Chin i żądania Merza

Zdaniem ekspertów uczenie się dorosłych powinno być priorytetem o randze inwestycji infrastrukturalnej, także ze względów demograficznych. Polityka zatrudnienia powinna być skoncentrowana na osobach w wieku 55–64 lat i kobietach. Dystans 18 pkt proc. w zatrudnieniu osób w wieku 55–64 lat w porównaniu z Czechami i Szwecją jest największą rezerwą zasobów pracy w Polsce.

Rząd polski powinien także opracować w ścisłej współpracy z Komisją Wenecką i Komisją Europejską ustawy, których celem byłoby przywrócenie rządów prawa metodami zgodnymi z acquis communautaire (prawnym dorobkiem wspólnotowym) i zapewnienie respektowania przez Polskę zobowiązań międzynarodowych wynikających z jej członkostwa w UE.