Minister finansów Łotwy dla „Rzeczpospolitej”: Musimy pomagać Ukrainie aż do zwycięstwa

Biorąc pod uwagę czasy, w których żyjemy: czy Europa stoi dziś przed fundamentalnym wyborem: państwo dobrobytu albo państwo bezpieczeństwa? Czy stać nas jeszcze na oba naraz?

Musimy robić jedno i drugie. Dla Łotwy i całego regionu bałtyckiego wejście na poziom 5 proc. PKB na obronność jest ogromnym wyzwaniem budżetowym. W przyszłorocznym budżecie realnie rosną środki tylko w kilku resortach, reszta ma presję oszczędności — ale geopolityka nie zostawia nam wyboru. Widać też, że kraje, które inwestowały konsekwentnie — jak Finlandia, przez lata ok. 3 proc. PKB — dziś mają realne zdolności odstraszania.

Żeby „zapłacić rachunek” za bezpieczeństwo, potrzebujemy wzrostu gospodarczego. Bo 5 proc. od mniejszego PKB oznacza relatywnie większe obciążenie dla państwa. Po okresie stagnacji, po inwazji Rosji na Ukrainę gospodarka u nas wraca na ścieżkę wzrostu: ok. 2 proc. w ubiegłym roku i prognoza ok. 2,6 proc. teraz. To pokazuje, że dobrobyt i bezpieczeństwo muszą iść w parze.

5 proc. PKB na obronność stanie się nowym standardem w Europie, zwłaszcza w naszej części, czyli w Polsce i krajach bałtyckich?

Europa jest tu bardzo podzielona. Słyszę od kolegów z Belgii: „2,5 proc.”, a z Luksemburga: „chcielibyśmy zwiększyć wydatki, ale nawet nie mamy gdzie tego ulokować”. My, na wschodniej flance, jesteśmy w innej sytuacji i nadrabiamy zaległości.

Widać, że NATO się zmienia, a przemysł zbrojeniowy w Europie przyspiesza. Problem w tym, że brakuje mocy produkcyjnych: zamówienia realizowane są w horyzoncie 3-5 lat, co napędza silną „inflację zbrojeniową”. Mimo to kierunek jest jasny: większe inwestycje i budowa zdolności przemysłowych, strategicznych.

Co pan rozumie przez „zdolności strategiczne”? Wspólną armię, wspólny budżet, wspólną broń nuklearną?

Chodzi o zdolności, których pojedyncze państwa — zwłaszcza małe — nie udźwigną same: elementy obrony w przestrzeni kosmicznej, bardzo drogie platformy i systemy, zdolności o charakterze strategicznym. Do dyskusji o wspólnych rozwiązaniach i tak dojdziemy, bo skala kosztów jest ogromna. Już dziś widać istotny sygnał: Niemcy się „budzą” i coraz mocniej biorą odpowiedzialność, podobnie Francja i inni.

Łotwa bierze udział w programie SAFE?

Tak, jego wartość to około 3,7 mld euro.

Czytaj więcej

Biznes

Rosną mury na granicach UE z Rosją. Łotwa właśnie zakończyła budowę

Łotwa zbudowała 280 km ogrodzenia na granicy z Rosją. Kosztowało około 18 mln euro. Polskie 199 k...

Czy widzi pan słabe strony tego programu? W Polsce jest o to duży spór, opozycji nie podoba się, że to i tak jest zadłużanie się, a nie dotacja. I nie podoba się oprocentowanie tych funduszy.

To część szerszej debaty o finansowaniu obronności. Banki komercyjne często nie chcą finansować przemysłu zbrojeniowego, dlatego ważny jest ruch Europejskiego Banku Inwestycyjnego w stronę projektów dual-use i infrastruktury, także w formule PPP. W Europie brakuje jednak „banku obronnego” — dedykowanej instytucji do finansowania obronności. SAFE jest pierwszym, bardzo ważnym krokiem. Z perspektywy resortu obrony to silny impuls. Z perspektywy skarbu państwa to w praktyce wciąż dług — tyle że z potencjalnie lepszymi warunkami, porównywalny z pożyczaniem na rynkach.

Jeśli porównać koszty finansowania „samemu” i przez SAFE, jaka jest różnica w oprocentowaniu w przypadku Łotwy?

To wciąż nie jest do końca jasne. Zakładamy, że UE ma lepszy rating i może zaoferować korzystniejsze warunki, w tym dłuższe okresy karencji. Dla Łotwy to jednak przede wszystkim dodatkowe finansowanie: nasz roczny poziom potrzeb pożyczkowych to ok. 3 mld euro, więc SAFE jest po prostu kolejną pozycją.

Ważne jest też, by nie mylić tego instrumentu z grantem. To nie dotacja, tylko dług, który pozwala szybciej inwestować. A my na wschodniej flance musimy domykać kilka wymiarów: personel, zdolności, infrastrukturę, rezerwy i zapasy oraz — coraz bardziej — własny przemysł obronny.

Program SAFE ożywił ideę wspólnego długu europejskiego. Czy powinniśmy do tego wracać?

Temat wraca falami: COVID, kryzys energetyczny po inwazji Rosji, dziś bezpieczeństwo. Kluczowe jest odstraszanie i przyspieszenie budowy zdolności. W tle jest też Ukraina — już teraz mamy instrumenty, które de facto oznaczają wspólną odpowiedzialność finansową. Moim zdaniem w rozmowach o kolejnych wieloletnich ramach finansowych UE wrócimy do pytania, jak podzielić ciężar: europejski i krajowy.

Jak pana zdaniem powinna wyglądać międzynarodowa pomoc finansowa dla Ukrainy: państwowe granty, inwestycje prywatne czy pożyczki?

Dwa lata temu dyskusja o odbudowie była bardzo głośna, potem przycichła, bo priorytetem stało się „utrzymanie państwa w działaniu”. Żeby Ukraina mogła funkcjonować i walczyć, potrzebne są stałe źródła finansowania. Z moich szacunków same koszty operacyjne armii to ok. 5 mld euro miesięcznie, do tego dochodzą potrzeby budżetowe państwa. Inwestycje prywatne przyjdą, ale dopiero wtedy, gdy fundament bezpieczeństwa i finansowania będzie stabilny.

W czerwcu w Gdańsku odbędzie się duża konferencja o odbudowie Ukrainy.

Trzeba się przygotowywać. Ale dziś rozmowy są bardziej „tu i teraz”: jak naprawiać infrastrukturę energetyczną, jak zabezpieczyć ludzi i przetrwanie państwa pod ostrzałem. Odbudowa w pełnym sensie będzie możliwa, gdy sytuacja będzie bardziej przewidywalna.

Czy jesteśmy przygotowani na kolejne dwa, trzy, a nawet cztery lata wojny — i na finansowanie Ukrainy?

Nie wiem, czy jesteśmy „gotowi”, ale musimy być. Nie mamy alternatywy. Wojna trwa w Europie i nie możemy pozwolić na katastrofę w naszym sąsiedztwie.

Czytaj więcej:

Raporty ekonomiczne

Państwa bałtyckie idą na rekord. Powstaje NATO dwóch prędkości

Estonia, Litwa i Łotwa w 2026 r. będą...

Pro

Mamy tytuł naszej rozmowy: musimy pomagać Ukrainie aż do zwycięstwa.

Tak — do zwycięstwa. Nie możemy zdradzić ludzi, którzy od czterech lat żyją w realiach frontu, strat i braku normalności. Stawka geopolityczna jest ogromna.

Policzyliście, ile euro kosztuje was wojna w Ukrainie?

Tak: mamy zobowiązanie ok. 0,25 proc. PKB rocznie na wsparcie wojskowe. Jeśli doliczyć inne formy wsparcia, w tym prywatne, skala to ok. 1,2 proc. PKB rocznie. Mamy też rozwiązania praktyczne — np. konfiskowane auta od pijanych kierowców po naprawie trafiają na potrzeby Ukrainy.

Jaki jest wpływ tych wydatków na finanse publiczne Łotwy, zwłaszcza na deficyt?

Korzystamy z klauzuli wyjścia. W tym roku planujemy ok. 3,6 proc. PKB deficytu (w praktyce 3,6-3,7), potem ok. 3,9, a następnie powrót w okolice 3,6 proc. Bardzo mocno pilnujemy wykonania budżetu: w ubiegłym roku prognoza deficytu 2,6 proc. kończyła się bliżej 2,4 proc.

W debacie publicznej padały kiedyś „czerwone linie” długu, dziś jesteśmy przy 51-52 proc., a rząd wyznaczył nowy pułap 55 proc. Najtrudniejszy będzie dla nas 2029 r.

Co w takiej sytuacji: ciąć wydatki czy podnosić podatki?

Nie wierzę w proste „tnijmy wszystko”. Trzeba podnosić efektywność sektora publicznego. Pracujemy na miernikach kosztu usług państwa, np. w administracji podatkowej analizujemy, ile kosztuje pobór jednego euro podatku na tle innych krajów, i budujemy kilkuletni program poprawy.

Mamy też gorącą debatę o reformie zamówień publicznych: jak pogodzić kontrolę, walkę z patologiami i realną efektywność zakupów państwa. W dłuższym horyzoncie to właśnie produktywność sektora publicznego ma kluczowe znaczenie.

Czy dziś, cztery lata od wybuchu wojny na Ukrainie, wciąż jest trudno przyciągać inwestorów? 

W pierwszych latach wojny było trudniej, bo pojawiały się obawy o region. Teraz to wyraźnie słabnie, a gospodarka odbija. Energetyka jest naturalnym magnesem: po odłączeniu od systemu rosyjskiego rosną inwestycje w stabilizację, magazyny energii, farmy wiatrowe.

Widzimy też ożywienie finansowania: kredytowanie wzrosło o ok. 16 proc., a prywatne o ok. 10 proc. Aktywizujemy EBI — m.in. program mieszkań dostępnych cenowo: pierwsza fala 150 mln euro, docelowo 300 mln.

W obronności dzieje się bardzo dużo: z Wielką Brytanią prowadzimy koalicję dronową, rozwijamy nowe generacje dronów, współpracujemy też z Ukrainą, by część produkcji była bezpieczniej lokowana w Europie.

Bardzo potrzebne w Polsce.

Tak, bo nie da się zwalczać dronów za 200 euro rakietą za 2 mln euro.

Czy macie wspólne projekty z polskimi firmami?

Nie przywołam dziś konkretów, ale wszystkie firmy są mile widziane. Branża jest szybka, turbulentna i wciąż słabo skoordynowana, co podbija ceny i obniża efektywność. Potrzebujemy lepszego planowania i analiz: co jest potrzebne, gdzie lokować zdolności, jak organizować ten specyficzny rynek, który zmienia się co kilka miesięcy.

To jak FMCG — dobra szybkozbywalne, tylko że nie konsumenckie.

Dokładnie. A instytucje państwa są z natury wolniejsze, więc wyzwaniem jest tempo decyzji i elastyczność.

Czytaj więcej

Gospodarka

Estonia tworzy parki przemysłowe dla firm zbrojeniowych

Wkrótce ogłosimy dużą inwestycję wielkiej międzynarodowej firmy o światowym zasięgu – zapowiada E...

To jakie jest pana największe wyzwanie?

Utrzymać wzrost gospodarczy i jednocześnie szybko zbudować zdolności obronne oraz „wchłonąć” rosnące koszty obronności. Do tego dochodzą konkurencyjność, efektywność, AI, zielona transformacja i innowacje — cała agenda nowoczesnej gospodarki.

Czy ma pan odpowiedzi na to wszystko?

Nie, absolutnie nie.

Gdy patrzy pan na Donalda Trumpa: boi się pan jego słów, czy raczej siedzi na kanapie, je popcorn i czeka na kolejny pomysł?

Nie boimy się, podchodzimy realistycznie. Trzeba rozróżniać administrację i państwo, a relacje bałtycko-amerykańskie były długo bardzo dobre. Sojusz transatlantycki pozostaje kluczowy, ale globalna architektura bezpieczeństwa się zmienia. Dobrą wiadomością jest to, że Europa poważnie potraktowała temat bezpieczeństwa i widać proces „przebudzenia”.

Jaka powinna być europejska odpowiedź?

Jedność jest fundamentalna, w Eurogrupie i ECOFIN widać też współpracę z Kanadą, Wielką Brytanią czy Norwegią. Rośnie znaczenie tematów takich jak jednolity rynek kapitałowy. Europa ma silne fundamenty i euro zyskuje na znaczeniu, choć technologicznie nadal gonimy liderów.